Editoryal: Doble'ng hulga sa panglawas

Grabe ang init karong panahona nga matawag natu nga usa ka seryosong krisis sa panglawas ug panginabuhian. Dili lang dulot sa panit ang kainit sa adlaw, gidunganan pa kini sa haze gikan sa forest fires sa Indonesia nga niabot na sa kawanangan sa Dakbayan sa Sugbo. Daghang pamilya karon ang gipanghilantan ug gipang-ubo tungod sa dili maayong kahimtang sa hangin. Dili lang kini ordinaryong hilanat ug ubo, gumikan kay usa kini ka makatakod nga sakit. Sa habig sa akong pamilya, ako ang unang gihilantan ug giubo sukad pa sa miaging semana, unya nisunod akong asawa ug dayon akong anak. Akong anak naayo na, apan ang iyang bana na pud ang gihilantan og giubo ug gani tua karon sa hospital na-admit. Samtang akong asawa naayo na sad, apan ako nagpabilin pa gihapon ang ubo. Sa ingon niining kahimtang, dili nato angay'ng pasagdan ang atong panglawas. Importante kaayo nga sundon ang pahimangno sa Department of Health (DOH) nga magsul-ob kanunay og face mask ug magpayong kon mogawas sa panimalay aron dili makalanghap sa makahilong aso. Apan dili lang sa natad sa panglawas ang atong giatubang nga problema karon. Aduna pay mas daku niini, ang huwaw kon El Niño nga gilaumang molungtad hangtod Pebrero 2027. Ang epekto niini nabati na sa agrikultura diin miabot na sa 138 ka ektarya nga kayutaan sa kabukiran ang nadaot sukad pa niadtong Mayo ug Hunyo. Mas nakapabalaka pa nga sa 42 ka pasilidad sa patubig sa dakbayan, walo ra ang nigana—usa ka dako nga pagsulay alang sa kapin 13,700 ka rehistradong mag-uuma nga nagsalig sa ilang pananom sa 8,730 ka ektaryang kaumahan. Tungod niini, gitigom sa kagamhanan sa dakbayan sa Sugbo ang 80 ka barangay kapitan, mga private water supplier, ug mga grupo sa mag-uuma niadtong Martes, Septiyembre 8, 2026, aron hisgutan unsay angay nilang buhaton. Ang mga gipadayag nga mga lakang atol sa maong tigom mao ang pag-ayo sa pasilidad sa patubig, paghimo og water-harvesting facilities, pagtaod og solar-powered pumps, ug pagpalanog sa pagtanom og drought-tolerant crops—kinahanglang buhaton ug dili magpabilin sa papel lamang. Kon mosamot pa ang sitwasyon, dili angayng magduha-duha ang dakbayan sa pagdeklarar og state of calamity aron magamit ang pundo alang sa dinalian nga tabang sa katawhan. Gawas pa niini, ang mga tubig sa sapa susihon pa sab kon luwas ba imnon, kay ang paggamit sa tubig nga adunay fecal contamination magdala ra ug laing krisis sa panglawas. Nag-abot ang hulga sa kalikopan, agrikultura, ug panglawas sa atong adlaw-adlaw nga pagpuyo. Sa atong bahin isip mga mamamayan, mag-amping kita sa atong panglawas ug magdaginot sa tubig. Sa bahin sa kagamhanan, gikinahanglan ang tinuod, paspas, ug seryosong liderato sa tunga-tunga niining dako nga krisis.