जेनजी आन्दोलन र त्यस यताको एक वर्षसम्म के–के भयो ? (टाइमलाइनसहित)

काठमाडौँ । गत वर्ष आजकै दिन अर्थात् भदौ २३ गते काठमाडौँका सडकदेखि नेपालका विभिन्न सहरमा 'जेनजी' युवा समूह आन्दोलनमा उत्रिएको थियो । सो आन्दोलनले नेपालको राजनीतिक दिशा नै परिवर्तन गरिदियो । जेनजी आन्दोलन र त्यसपछिको एक वर्षको घटनाक्रमलाई यहाँ टाइमलाइनका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । ०८२ भदौ २३ गतेबिहानैदेखि काठमाडौँको माइतीघर मण्डलामा युवा तथा विद्यार्थीहरू स्वतःस्फूर्त रूपमा भेला हुन थाले । यो कुनै राजनीतिक दलको ब्यानरमा आयोजित कार्यक्रम थिएन, बरु डिस्कर्ड, भाइबर र टेलिग्रामजस्ता वैकल्पिक माध्यमहरूबाट जोडिएका जेनजी युवाहरूको स्वतःस्फूर्त ऐक्यबद्धता थियो । प्रदर्शनकारीहरूले 'युथ अगेन्स्ट करप्सन' लेखिएका ब्यानर र सिर्जनात्मक कार्टुन अङ्कित प्लेकार्डहरू बोकेका थिए । केही युवाले जापानी एनिमे/माङ्गा 'वान पिस'को झन्डा बोकेर प्रदर्शनमा ऐक्यबद्धता जनाइरहेका थिए । बिहान १० बजेसम्ममा माइतीघर मण्डला युवाहरूको ठुलो भिडले भरिइसकेको थियो । आन्दोलनमा डाक्टर, इन्जिनियर तथा विभिन्न कलेजका विद्यार्थीको उल्लेखनीय सहभागिता देखियो । बिहान १०ः३७ बजे प्रदर्शनकारीहरूको पहिलो ठुलो समूह नयाँ बानेश्वरस्थित संघीय संसद् भवनतर्फ अगाडि बढ्यो ।मध्याह्न १२ बजेसम्ममा बानेश्वर क्षेत्रमा हजारौँको संख्यामा युवा एकत्रित भइसकेका थिए र उनीहरूले सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्ध हटाउन तथा भ्रष्ट नेताहरूलाई कारबाही गर्न माग गर्दै चर्को नाराबाजी गरिरहेका थिए । संसद् भवन अगाडिको निषेधित क्षेत्र तोड्न खोजेको भन्दै प्रहरीले सुरुमा पानीको फोहोरा र अश्रुग्यास प्रहार गर्‍यो, तर भिड नियन्त्रणबाहिर गएपछि सुरक्षाकर्मीहरूले अत्यधिक बल प्रयोग गर्दै प्रदर्शनकारीमाथि गोली प्रहार गरे । प्रहरीको बल प्रयोगका कारण नयाँ बानेश्वर क्षेत्र रणमैदानमा परिणत भयो ।गोली लागेर काठमाडौँमा १७ वर्षीय छात्र श्रीयम चौलागाईंसहित १७ जना आन्दोलनकारीको मृत्यु भयो । काठमाडौँ बाहिर पनि आन्दोलन तीव्र रूपमा चर्किएको थियो । सुनसरीको इटहरीमा प्रहरीको गोली लागेर थप २ जनाको मृत्यु भयो । पहिलो दिनमै देशभर गरी जम्मा १९ जना युवाले ज्यान गुमाए भने ४२२ जनाभन्दा बढी गम्भीर घाइते भए । शान्तिपूर्ण प्रदर्शनमा राज्यले गरेको दमनको देशभित्र र बाहिर तीव्र आलोचना भयो । देशव्यापी आक्रोश उत्कर्षमा पुगेर चौतर्फी दबाब सिर्जना भएपछि साँझ ८ बजे तत्कालीन गृहमन्त्री रमेश लेखकले नैतिक जिम्मेदारी लिँदै पदबाट राजीनामा दिए । राति ८ः२५ बजे मन्त्रिपरिषद्को आकस्मिक बैठक बसी घटनाको अनुसन्धानका लागि छानबिन समिति गठन गर्ने निर्णय गर्‍यो ।सुरुमा आफ्नो अडानमा दृढ रहेको सरकार चौतर्फी जनआक्रोशले घेरियो । संयुक्त राष्ट्रसंघ, संयुक्त राज्य अमेरिका लगायत ६ वटा पश्चिमा देशका दूतावासहरूले बल प्रयोगको कडा निन्दा गरेपछि सरकार पछि हट्न बाध्य भयो । अन्ततः सरकारले प्रतिबन्ध लगाएका फेसबुक, इन्स्टाग्राम लगायतका २६ वटा सामाजिक सञ्जालहरू राति ढिलो गरी फुकुवा गर्ने निर्णय गर्‍यो । यसैबिच, विश्वभर रहेका नेपाली डायस्पोरामा पनि आन्दोलनको समर्थनमा प्रदर्शनहरू सुरु भए । भदौ २४ गते आगजनीदेखि सत्ताच्यूतसम्मअघिल्लो दिनको रक्तपातपूर्ण घटनापछि काठमाडौँ उपत्यका (काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर) का साथै पोखरा, वीरगन्ज, इटहरी र भरतपुर लगायतका प्रमुख सहरहरूमा स्थानीय प्रशासनले अनिश्चितकालीन कर्फ्यु आदेश जारी गर्‍यो । सडकमा व्यापक रूपमा प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल परिचालन गरियो, तर १९ जना युवाको मृत्युले आक्रोशित बनेका नागरिक र युवाहरूले कर्फ्युको पूर्ण अवज्ञा गर्दै बिहानैदेखि टोल–टोलमा टायर बालेर प्रदर्शन सुरु गरे ।कर्फ्यु तोड्दै लाखौँको संख्यामा मानिसहरू सडकमा ओर्लिए । आन्दोलनकारीहरूले प्रमुख राजनीतिक दलका कार्यालय र नेताहरूका निजी निवासहरूलाई निसाना बनाए । काठमाडौँमा प्रदर्शनकारीहरूले संसद् भवनको सुरक्षा घेरा तोड्दै संसद् परिसरभित्र प्रवेश गर्ने प्रयास गरे । आक्रोशित भिडले तत्कालीन सत्ता साझेदार दल नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय कार्यालयका साथै केही मन्त्रीका घरमा तोडफोड र आगजनी गर्‍यो । कतिपय स्थानमा भिडले भीआईपी गाडीहरू समेत जलाइदियो । ललितपुरको नख्खु कारागार क्षेत्रमा प्रदर्शनकारीहरूले अवरोध सिर्जना गरेपछि सुरक्षा स्थिति थप नाजुक बन्यो ।सुरक्षा संयन्त्रले स्थिति नियन्त्रणमा लिन नसकेपछि र मन्त्रिपरिषद्का अन्य सदस्यहरूले समेत असन्तुष्टि जनाउँदै राजीनामा दिन थालेपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली पूर्ण रूपमा दबाबमा परे । सेनाले थप बल प्रयोग गर्न अस्वीकार गर्दै शान्ति कायम राख्न सुझाव दिएपछि अन्ततः प्रधानमन्त्री ओलीले साँझ देशवासीका नाममा सम्बोधन गर्दै आफ्नो पदबाट राजीनामा दिएको घोषणा गरे । ओलीको राजीनामाको खबरसँगै सडकमा आन्दोलनकारीहरूले खुसीयाली मनाउन थाले । सुरक्षा संवेदनशीलतालाई मध्यनजर गर्दै नेपाली सेनाले त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र मुख्य सरकारी प्रतिष्ठानहरूको सुरक्षाको जिम्मेवारी प्रत्यक्ष आफ्नो हातमा लियो । आन्दोलनपछिको एक वर्षको घटनाक्रमभदौ २४ गते आन्दोलन देशव्यापी रूपमा तीव्र बन्दै गयो । नयाँ बानेश्वर, माइतीघर मण्डला र मुलुकका मुख्य सहरहरूमा लाखौँको संख्यामा युवाहरू स्वतःस्फूर्त रूपमा सडकमा ओर्लिए । तत्कालीन सरकारले आन्दोलन दबाउन अत्यधिक बल प्रयोग, निर्मम लाठीचार्ज, अश्रुग्यास र कतिपय ठाउँमा गोलीसमेत चलाएको भन्दै सबैतिर विरोध भयो । राज्यको यो दमनले आन्दोलनलाई थप आक्रोशित बनायो । प्रदर्शनकारीहरूले संसद् भवन जलाए । राष्ट्रपतिको कार्यालय समेत सुरक्षित भएन । विभिन्न सरकारी संरचनाहरू आगलागीबाट खरानी भए । दुई दिनका प्रदर्शनका क्रममा ७० जनाभन्दा बढीले ज्यान गुमाए । चौतर्फी दबाब, ठुलो मानवीय क्षति र स्थिति नियन्त्रण बाहिर गएपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले आफ्नो पदबाट राजीनामा दिएपछि देश सेनाको नियन्त्रणमा जान बाध्य भयो । ओलीको राजीनामा पश्चात् देशमा केही समय प्रशासनिक रिक्तता देखियो र सुरक्षाको दृष्टिकोणले नेपाली सेनाले त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल लगायतका संवेदनशील क्षेत्रहरू आफ्नो सुरक्षा घेरामा लिइरहेकै अवस्था थियो ।आन्दोलनकारी युवाहरूको माग र राजनीतिक सहमतिका आधारमा पूर्वप्रधान न्यायाधीश सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा भदौ २८ गते अन्तरिम सरकार गठन गरियो । अन्तरिम सरकारले तत्कालीन प्रतिनिधि सभा विघटन गरी नयाँ राजनीतिक निकासका लागि २०८२ फागुन २१ गते आम निर्वाचन गर्ने घोषणा गर्‍यो । अन्तरिम सरकारमा चर्चित अनुहारहरू कुलमान घिसिङ, जगदिश खरेल, महावीर पुन, ओम प्रकाश अर्याल, अनिल सिन्हा लगायत सहभागी भए । त्यसपछि सरकारले चुनाव केन्द्रित भएर आफ्नो गतिविधि अघि बढाउनुका साथै देशलाई सामान्य अवस्थातर्फ डोर्‍यायो ।जेनजी आन्दोलनको समयमा युवाहरूले बालेन शाहलाई अन्तरिम सरकारको नेतृत्व लिन आग्रह गरे पनि उनले चुनावी प्रक्रियाबाटै वैधानिक रूपमा आउने भन्दै प्रतीक्षा गरे । राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रत्यक्ष भूमिका खेल्ने उद्देश्यका साथ बालेन शाहले २०८२ माघ ४ गते काठमाडौँ महानगरपालिकाको नगर प्रमुख पदबाट राजीनामा दिए । उनी रवि लामिछाने नेतृत्वको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) मा आबद्ध भए । रास्वपाले बालेन शाहलाई भावी प्रधानमन्त्रीको मुख्य अनुहारका रूपमा अघि सार्दै सुशासन, पूर्ण डिजिटल सेवा र भ्रष्टाचार निर्मूल पार्ने चुनावी एजेन्डाहरू अघि सार्‍यो । २०८२ फागुन २१ गते नेपालभर प्रतिनिधि सभा सदस्यका लागि ऐतिहासिक निर्वाचन सम्पन्न भयो । यस निर्वाचनमा देशका युवा र सचेत नागरिकहरूले पुराना राजनीतिक दलहरूलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरे ।रास्वपाका तर्फबाट बालेन शाह आफैँ नेकपा एमालेका अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको गृहक्षेत्र झापा क्षेत्र नम्बर ५ बाट चुनावी मैदानमा उत्रिए । उनले ओलीलाई ४९ हजारभन्दा बढीको फराकिलो मतान्तरले पराजित गर्दै ऐतिहासिक जित हासिल गरे । अन्तिम चुनावी परिणाम आउँदा रास्वपाले प्रतिनिधि सभाका २७५ सिटमध्ये १८२ सिट जित्दै करिब दुई–तिहाइ बहुमत हासिल गर्‍यो । निर्वाचन परिणामसँगै रास्वपाले स्पष्ट बहुमत प्राप्त गरेपछि राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले संविधानको धारा ७६ (१) बमोजिम वालेन्द्र शाह (बालेन) लाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरे । २०८२ चैत १३ गते शुक्रबार दिउँसो १२ः३४ को शुभ साइतमा राष्ट्रपति भवन शीतल निवासमा आयोजित एक भव्य र नौलो शैलीको समारोहकाबिच ३६ वर्षीय बालेन शाहले प्रधानमन्त्री पदको शपथ लिए ।उनको शपथ ग्रहण कार्यक्रममा १०८ जना बटुकहरूद्वारा स्वस्ति वाचन, १६ जना बौद्ध भिक्षुहरूद्वारा अष्टमंगल पाठ र शंखनाद गरिएको थियो । प्रधानमन्त्री शाहले सोही दिन १५ सदस्यीय मन्त्रिपरिषद् गठन गरे, जसमा डा. स्वर्णिम वाग्ले अर्थमन्त्री र सुधन गुरुङ गृहमन्त्री लगायत भए ।