Hooggeleerd Den Haag versus de gewone man

In de aanloop naar Prinsjesdag is het opnieuw in het nieuws: de AOW. Verdwijnen de plannen om de AOW-leeftijd versneld te verhogen nu definitief uit de boeken? In het voorjaar had het kabinet al een flinke pas op de plaats gemaakt. Er was immers fel verzet gekomen tegen de plannen, vanuit de politiek en de vakbonden. Reken maar dat zij straks scherp zullen opletten of het kabinet de plannen nu echt van tafel heeft gehaald. Iedereen kijkt naar zo'n AOW-debat door zijn eigen bril. De rekenmeesters zullen zeggen: de betaalbaarheid is een serieus punt. De AOW wordt nu eenmaal steeds duurder doordat we gemiddeld ouder worden. En aan de andere kant willen we flink investeren in defensie en veel geld uitgeven aan bijvoorbeeld zorg, onderwijs en sociale zekerheid. Toen de oude Drees kort na de oorlog als minister van Sociale Zaken met zijn Noodwet Ouderdomsvoorziening kwam, kreeg hij het al aan de stok met zijn partijgenoot Lieftinck, destijds minister van Financiën. 'Is dit op termijn wel betaalbaar?', vroeg Lieftinck zich toen al af. De spanning over de financiële houdbaarheid is dus bepaald niet van gisteren. 'Diplomademocratie' tekent steeds belangrijkere maatschappelijke scheidslijn Bij het AOW-gebakkelei moet ik ook denken aan een interessant boek van de bestuurskundigen Bovens en Wille over wat zij de 'diplomademocratie' noemen. Zij benoemen opleiding als een steeds belangrijkere maatschappelijke scheidslijn: enerzijds academisch opgeleiden en anderzijds praktisch geschoolden die in toenemende mate in verschillende werelden leven. Niet alleen wat betreft inkomen en werk, maar ook in woonomgeving, sociale contacten, politieke voorkeuren en de manier waarop zij tegen maatschappelijke vraagstukken aankijken. Die verschillende werelden kunnen zomaar flink botsen. Niet alleen in Nederland. Denk maar aan de gele hesjes in Frankrijk, een jaar of acht geleden. De directe aanleiding voor de protesten was een verhoging van de belasting op brandstof. Vanuit Parijs was een hogere belasting op diesel goed te begrijpen als onderdeel van klimaatbeleid. Bovendien beschikken bewoners van de grote stad vaak over goed openbaar vervoer als alternatief. Maar veel mensen op het Franse platteland keken er totaal anders naar. De auto konden zij niet zomaar laten staan. Zij hadden hem nodig om op hun werk te komen, de kinderen naar school te brengen of boodschappen te doen. Wat vanuit de ene wereld een logische beleidsmaatregel lijkt, kan vanuit een andere wereld heel anders worden ervaren. Ook het AOW-debat raakt aan die breuklijn. De mensen die in Den Haag aan de knoppen zitten, hebben vaak een universitaire opleiding. Zij houden hun werk meestal langer vol dan praktisch geschoolde mensen die jarenlang zwaar lichamelijk werk verrichten. Ook kunnen hoger opgeleiden het zich financieel vaker veroorloven om eerder te stoppen met werken. Politici moeten zich niet opsluiten in hun eigen hoogopgeleide bubbel Kortom, ook om die reden is dit zo'n gevoelig onderwerp. Daarom is het belangrijk om onderwerpen als de AOW niet alleen te benaderen vanuit de Haagse bestuurslogica, maar ook vanuit de leefwereld van mensen in het land. Het helpt mij om alleen al naar mijn eigen familiegeschiedenis te kijken. Mijn vader mocht als gemeenteambtenaar, dankzij een achteraf bezien wel erg royale regeling, na veertig dienstjaren al stoppen op zijn 57e – de leeftijd die ik nu zelf heb! Met zijn 84e zit hij overigens nog altijd niet stil. Maar zíjn vader sjouwde, toen Drees met zijn ouderdomsvoorziening kwam, in de haven van Vlaardingen dag in, dag uit met haringtonnen. Hij deed zwaar lichamelijk werk dat onvermijdelijk zijn tol eiste. Dezelfde familie, twee generaties, maar een totaal andere werkelijkheid van werk en ouder worden. Ieders verhaal is weer anders. Om daar goed zicht op te houden, moeten politici zich niet opsluiten in hun eigen hoogopgeleide bubbel. Goed bestuur vraagt niet alleen om de kunst van het rekenen en vooruitkijken. Het vraagt ook steeds om het vermogen je voor te stellen hoe een beleidsmaatregel uitpakt in een leven dat er heel anders uitziet dan het jouwe. Kees van der Staaij is staatsraad en voormalig politiek leider van de SGP.