Bijzondere lift gaat aan in 'spookachtig' hotel tijdens Open Monumentendag: 'Je wordt zo aangeklaagd'

Intrigerende verhalen op locaties waar je normaal niet mag komen. Open Monumentendag biedt komend weekend het ene na het andere buitenkansje. Van koloniale trots in het Scheepvaarthuis tot queerhistorie op de Zeedijk. 'Ik ben hier nog nooit binnen geweest', zegt wethouder Lian Heinhuis (Erfgoed) als ze het Scheepvaarthuis aan de Prins Hendrikkade binnenstapt. Ze fietst er wel vaak langs. 'Het lijkt van buiten altijd een beetje spookachtig.' Komend weekend is tijdens Open Monumentendag iedereen welkom in het tegenwoordige Grand Hotel Amrâth. General manager Joeri Nuijten wil juist dat Amsterdammers weten hoe bijzonder dit gebouw is. Samen met kunsthistoricus Louise de Blécourt geeft hij de wethouder een voorproefje. Pakhuizen en verkrotte woningen werden in de jaren tien van de vorige eeuw gesloopt om ruimte te maken voor dit pand. Een kantoor van zes Amsterdamse rederijen die mondiaal actief waren. 'Ze wilden dat hun identiteit naar voren kwam. Maar ook iets nieuws. En tegelijkertijd moest het aansluiten bij de grachtengevels', vertelt De Blécourt, conservator van de collectie en auteur van het standaardwerk over dit rijksmonument. Het werd een bakstenen ontwerp met sierlijke patronen, geïnspireerd op golven en zeeorganismen. Er bestond nog geen naam voor deze stijl, die daarom de Amsterdamse School werd genoemd. Nu staat de stad er vol mee, maar het begon hier. 'Heel bijzonder', zegt Heinhuis. 'Mijn opa was een liefhebber van de Amsterdamse School en nam mij mee om architectuur te bekijken in Amsterdam.' Het zijn precies deze ontdekkingen waar de monumentendagen voor haar om draaien. 'Je komt iets tegen wat je nog niet wist van je stad.' Hoewel hun vlaggen nog altijd op het gebouw wapperen, verloren de oceaanstomers van de rederijen al snel terrein aan de opkomende vliegindustrie. In de jaren zeventig trok KNSM als laatste hier de deur achter zich dicht. Maar hun historie is overal tastbaar. Zoals de loketten waar mensen vroeger hun tickets kochten voor passagiersschepen naar Indonesië of een pakketje naar New York op de post deden. De imposante glaskap boven het trappenhuis is voor veel bezoekers het hoogtepunt. Het glas in lood vormt een grote kaart. 'Je ziet de hele wereld. Een duidelijke verwijzing naar de maritieme geschiedenis van Nederland', zegt De Blécourt. Het gebouw staat ook op de plek waar ooit het allereerste schip naar 'de Oost' vertrok. In de koloniale pracht en praal van het gebouw is ook het logo van slavernijmultinational West-Indische Compagnie te ontdekken. In een voormalige directiekamer hangt nog altijd een groot portret van Jan Pieterszoon Coen (1587-1629), die opdracht gaf voor de massamoord op Banda. 'Intens', noemt de Pro-wethouder het. 'Het is puur een verwijzing naar de geschiedenis. Je moet het ook wel zien in die tijd', vindt De Blécourt. De wethouder zou uitleg onder het portret over de keerzijde van deze historie wel goed vinden. Maar in die voormalige directiekamer slapen tegenwoordig vooral toeristen, zegt Nuijten. 'Hen zegt de naam J.P. Coen niks.' De context is wel te lezen in het boek van De Blécourt en te horen tijdens de rondleiding komend weekend. Een andere publiekstrekker is de beraadzaal. Een enorme boardroom waar de zes reders samenkwamen. Je waant je er nog in de tijd van sigaarrokende mannen met hoedjes. Tegenwoordig is de zaal een officiële trouwlocatie. 'Je staat hier op tapijt dat 111 jaar oud is', zegt De Blécourt. Vrij uniek is de paternosterlift uit 1928. Een constant draaiende lift met meerdere cabines die dus niet stopt. Net als bij een skilift moest je op tijd in- en uitstappen. Hij doet het nog altijd, maar wel achter dikke glazen deuren. 'Je kan niet meer instappen', zegt Nuijten. 'Zeker met Amerikaanse toeristen, je wordt zo aangeklaagd', grapt De Blécourt. De rondleiding in het Scheepvaarthuis op zaterdag en zondag duurt zo'n twintig minuten. Voor wie komend weekend niet kan: ook op gewone dagen zijn nieuwsgierige bezoekers gewoon welkom in het hotel. Heinhuis laat graag nog een van de 50 monumenten zien. Café 't Mandje op de Zeedijk, een paar minuten verderop. Het is een kleine kroeg met een grote historie. De eerste plek waar homo's en lesbiennes elkaar openlijk ontmoetten. 'Er zijn mensen geweest die hier binnenstapten en die voor één avond in hun leven echt zichzelf hebben kunnen zijn. Daarna gingen ze weer naar huis en hebben ze dat nooit meer kunnen ervaren', zegt uitbater Guido Leguit over de heilige grond. 'Dit bestaat nog. Dat moet je blijven koesteren.' Heinhuis is het er helemaal mee eens. 'Juist die geschiedenis is belangrijk. Anders lijkt het alsof homo zijn iets recent is. Dat is natuurlijk niet zo', zegt zij, terwijl Ome Jan van Willeke Alberti uit de speakers schalt. Zaterdagavond komt hier een accordeonist en krijgen bezoekers meezingboekjes. Daarna gaan de tafeltjes aan de kant en de discolamp aan. Het verhaal van de afgeknipte stropdassen aan het plafond kunnen nieuwsgierige lezers daar het beste zelf ontdekken. Leguit hoopt juist op een ander soort publiek dan normaal. Hij wil zoveel mogelijk mensen kennis laten maken met deze geschiedenis. Ook met het oog op de toekomst, want vrijheid voor lhbti'ers staat nog altijd onder druk. Wat Heinhuis komend weekend zelf doet? De wethouder trapt Open Monumentendag af in het Amstelhotel ('Daar ben ik ook nog nooit binnen geweest') en twijfelt nog of ze daarna haar kinderen meeneemt naar de speurtocht in het voormalige stadhuis van Weesp of het Zandkasteel in Amsterdam-Zuidoost. De monumenten bezoeken kan zonder kaartje of reservering. Het is overal achter aansluiten in de rij. De langste wordt verwacht bij de door brand verwoeste Vondelkerk, waar bezoekers de ravage van dichtbij kunnen zien.