Alban Daci: E djathta që nuk u shua, nga shtetformimi i Ahmet Zogut dhe emigracioni antikomunist i Isa Ndreut!

Historia politike shqiptare është shkruar kryesisht përmes ngjarjeve të mëdha që kanë përcaktuar fatin e vendit: Pavarësia, Kongresi i Lushnjës, konsolidimi i shtetit, Republika, Monarkia, pushtimi, komunizmi, diktatura dhe, më pas, pluralizmi politik. Por brenda kësaj historie ekziston një dimension që ende nuk është trajtuar sa duhet në debatin publik: historia e së djathtës shqiptare si traditë politike, si mendim dhe si përpjekje për ndërtimin e shtetit. Të flasësh për një traditë të së djathtës shqiptare nuk do të thotë të pretendosh se Shqipëria ka pasur një vijimësi të pandërprerë të konservatorizmit apo të liberalizmit politik sipas modeleve të Europës Perëndimore. Historia shqiptare ka qenë shumë më komplekse. Termi 'e djathtë', në kuptimin bashkëkohor, nuk mund të aplikohet mekanikisht mbi të gjitha forcat politike të periudhës para Luftës së Dytë Botërore. Megjithatë, që nga vitet e para të shtetit shqiptar dhe sidomos gjatë periudhës së konsolidimit institucional të viteve 1920 dhe 1930, në jetën politike shqiptare u shfaqën rryma që sot do t'i lidhim me konservatorizmin, nacionalizmin, mbrojtjen e pronës private, autoritetin shtetëror dhe orientimin europian. Në këtë histori, Ahmet Zogu zë një vend të veçantë. Për ta kuptuar Zogun duhet të nisemi nga Shqipëria e kohës së tij dhe jo nga standardet politike të një shekulli më vonë. Shqipëria e viteve 1920 ishte një shtet i ri, me institucione të brishta, administratë të kufizuar, ekonomi të dobët, analfabetizëm të lartë dhe një territor ku autoriteti i shtetit nuk ishte konsoliduar plotësisht. Për më tepër, vendi ndodhej në një rajon të trazuar dhe përballej vazhdimisht me presione dhe interesa të fuqive të huaja. Në këtë realitet, Ahmet Zogu u bë një prej aktorëve kryesorë të procesit të konsolidimit të shtetit shqiptar. Kongresi i Lushnjës i vitit 1920 dhe zhvillimet kushtetuese të viteve pasuese krijuan bazat e një organizimi të ri institucional. Në vitin 1925 Shqipëria u shpall Republikë dhe Zogu u bë President. Në vitin 1928, pas ndryshimit të formës së regjimit, Shqipëria u shpall Monarki dhe Zogu mori titullin Mbret i Shqiptarëve. Gjatë periudhës zogiste u ndërmorën reforma në administratë, drejtësi dhe financa, ndërsa u miratuan kode civile, penale dhe tregtare të ndikuara nga modelet juridike europiane. Këto hapa kontribuuan në modernizimin formal të shtetit dhe në krijimin e një sistemi juridik më të unifikuar. Në këtë kuptim, një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë së Zogut lidhet me shtetformimin. Por ky është vetëm njëri krah i analizës. Zogu ishte njëkohësisht një politikan i fortë dhe pragmatik, që e përqendroi pushtetin në duart e tij dhe ndërtoi një sistem ku institucionet nuk kishin pavarësinë që do të kërkonte demokracia moderne. Republika e viteve 1925–1928 nuk ishte një demokraci liberale sipas standardeve të sotme, ndërsa Monarkia e mëvonshme i jepte Mbretit kompetenca të gjera. Opozita politike, liritë politike dhe mekanizmat e kontrollit të pushtetit ishin të kufizuara. Prandaj, Zogu nuk mund të paraqitet as si një demokrat liberal, as si një figurë që duhet reduktuar vetëm te autoritarizmi. Ai ishte një shtetformues autoritar i kohës së tij, me një projekt të qartë për forcimin e shtetit, por me një mënyrë qeverisjeje që kishte kufizime të dukshme në raport me parimet demokratike që sot konsiderohen themelore. Nëse shihet vetëm si 'diktator', humbet dimensioni i shtetformimit. Nëse shihet vetëm si 'modernizues', humbet dimensioni autoritar i regjimit. Të dyja anët duhet të jenë pjesë e të njëjtës analizë. Edhe marrëdhëniet e Zogut me fuqitë e huaja kërkojnë një lexim të tillë të dyfishtë. Mbështetja ekonomike dhe politike e Italisë ishte e rëndësishme për konsolidimin e regjimit dhe për disa prej projekteve të modernizimit, por krijoi edhe një varësi të konsiderueshme, e cila në fund e dobësoi autonominë e shtetit shqiptar. Pushtimi italian i 7 prillit 1939 tregoi kufijtë e kësaj politike dhe e mbylli në mënyrë dramatike periudhën e Monarkisë së Zogut. Prandaj, vlerësimi historik i Zogut duhet të jetë i matur: ai ndihmoi në konsolidimin e shtetit shqiptar, por nuk ndërtoi një demokraci liberale; modernizoi institucione të caktuara, por e përqendroi fort pushtetin; kërkoi të forconte shtetin shqiptar, por u mbështet në mënyrë të konsiderueshme te Italia fashiste. Kjo është pikërisht arsyeja pse Zogu është i rëndësishëm për historinë e së djathtës shqiptare: jo si model për t'u kopjuar, por si pjesë e një tradite ku shteti, autoriteti, rendi, konservatorizmi dhe modernizimi institucional u ndërthurën me autoritarizmin dhe pragmatizmin politik. Në fakt, një nga problemet e historisë politike shqiptare është se konceptet e konservatorizmit, nacionalizmit, liberalizmit dhe autoritarizmit shpesh kanë bashkëjetuar dhe janë ndërthurur. E djathta shqiptare e periudhës së parë të shtetit nuk ishte një bllok homogjen. Ajo përfshinte rryma të ndryshme dhe figura me ide të ndryshme mbi shtetin, monarkinë, demokracinë dhe kombin. Ndërprerja e madhe erdhi me vendosjen e regjimit komunist pas Luftës së Dytë Botërore. Komunizmi nuk e kufizoi vetëm pluralizmin politik. Ai shkatërroi bazën institucionale, ekonomike dhe shoqërore mbi të cilën mund të ekzistonte një traditë e djathtë. Partitë politike u ndaluan, prona private u eliminua si bazë e sistemit ekonomik, shtypi i lirë u zhduk dhe një pjesë e rëndësishme e elitave politike, intelektuale dhe ekonomike u ekzekutuan, u burgosën, u internuan ose u detyruan të largoheshin nga vendi. Këshilli i Europës, duke iu referuar dokumentacionit mbi periudhën komuniste, jep shifra prej rreth 18 mijë personash të ndjekur ose të dënuar dhe rreth 5 mijë të ekzekutuar. Kjo ishte më shumë se eliminimi i një opozite politike. Ishte ndërprerja e një vazhdimësie. Megjithatë, ajo traditë nuk u zhduk plotësisht. Ajo u zhvendos. Një pjesë e saj u ruajt në heshtje brenda Shqipërisë, ndërsa një pjesë tjetër vazhdoi të jetonte në emigracion. Pikërisht diaspora politike shqiptare u bë gjatë dekadave të komunizmit hapësira ku vazhduan të ekzistonin organizimi antikomunist, publicistika politike dhe diskutimi mbi të ardhmen e Shqipërisë. Pas vitit 1945, në Perëndim vepruan organizata dhe grupe të ndryshme politike shqiptare, ndër të cilat Balli Kombëtar, Legaliteti, Blloku Kombëtar Independent dhe organizata të tjera antikomuniste. Studimet mbi emigracionin politik shqiptar pas Luftës së Dytë Botërore tregojnë se këto grupe, megjithëse kishin dallime të rëndësishme mbi formën e ardhshme të shtetit dhe mbi strategjinë politike, synonin në mënyra të ndryshme kundërshtimin e regjimit komunist dhe rikthimin e pluralizmit politik në Shqipëri. Në vitin 1949 u krijua Komiteti Kombëtar 'Shqipëria e Lirë', me bazë në Perëndim, ku u përfshinë disa prej forcave kryesore të emigracionit antikomunist. Objektivi ishte organizimi i një alternative politike ndaj regjimit të Tiranës dhe, në rrethana të caktuara ndërkombëtare, rrëzimi i tij. Por emigracioni politik shqiptar kishte edhe problemin e vet të madh: përçarjen. Zogistët, legalistët, ballistët, nacionalistët dhe republikanët nuk kishin gjithmonë të njëjtin vizion për Shqipërinë e së ardhmes. Përplasjet mbi monarkinë, republikën, organizimin e shtetit dhe strategjinë e luftës kundër komunizmit e dobësuan aftësinë për të krijuar një front të unifikuar. Megjithatë, rëndësia historike e kësaj diaspore nuk duhet nënvlerësuar. Ajo dëshmon se diktatura mund ta ndalojë një ide brenda territorit, por nuk mund ta zhdukë domosdoshmërisht atë nga kujtesa politike. Në këtë histori meriton një vëmendje të veçantë figura e Isa Ndreut. Isa Elez Ndreu, i lindur më 7 mars 1919 në Sllovë të Dibrës, ishte një prej figurave më interesante të emigracionit politik shqiptar të pasluftës. Formimi i tij lidhej me shkollimin në vendlindje, Normalen e Elbasanit dhe më pas me qëndrimin e studimet në Itali. Por rëndësia e tij historike nuk qëndron vetëm te prejardhja familjare apo te formimi intelektual. Ajo që e veçon është mënyra se si ai e ndërtoi veprimtarinë e tij në emigracion: përmes organizimit politik, publicistikës, mbështetjes financiare dhe përpjekjeve për të afruar rrymat e ndryshme të emigracionit shqiptar. Në një kohë kur në Shqipëri nuk ekzistonte asnjë hapësirë ligjore për opozitë, Isa Ndreu zgjodhi emigracionin si një tjetër front të veprimtarisë politike shqiptare. Dokumenti i Kongresit amerikan i 11 gushtit 1972, që pasqyron një takim të grupeve politike shqiptare në Madrid, e rendit Isa E. Ndreun si përfaqësues të Partisë Katundare. Në të njëjtin takim përfaqësoheshin Balli Kombëtar, Legaliteti, Heroizma Shqiptare, Bashkimi Shqiptar, Lidhja e Prizrenit, Komiteti 'Shqipëria e Lirë' dhe organizata të tjera të emigracionit. Ky dokument është i rëndësishëm sepse tregon se angazhimi politik i Ndreut nuk ishte thjesht një veprimtari individuale apo publicistike. Ai ishte pjesë e një përpjekjeje të organizuar të emigracionit politik shqiptar. Një tjetër dimension i rëndësishëm i veprimtarisë së tij ishte publicistika. Në vitin 1962, në Firence, nisi botimi i revistës 'Koha Jonë', e cila më pas vazhdoi të botohej në Paris. Isa Ndreu ishte botues, ndërsa Lec Shllaku administrator dhe redaktor. Revista vazhdoi për dekada në emigracion dhe u bë një prej organeve të rëndësishme të publicistikës shqiptare jashtë vendit. Studiuesi Kastriot Marku e lidh 'Koha Jonë' me këtë veprimtari të Ndreut dhe e vendos atë ndër periodikët e rëndësishëm të mërgatës shqiptare antikomuniste. Në kushtet e diktaturës, një revistë e tillë nuk ishte thjesht një botim. Ishte një institucion politik. Ishte një mënyrë për të ruajtur kujtesën e një Shqipërie tjetër. Një Shqipërie që nuk identifikohej me regjimin komunist dhe që vazhdonte të diskutonte për shtetin, kombin, lirinë dhe të ardhmen. Në këtë kuptim, veprimtaria e Ndreut kishte një dimension që shkon përtej antikomunizmit. Ai po përpiqej të ruante vazhdimësinë e një mendimi politik shqiptar jashtë territorit të Shqipërisë. Ndreu ishte edhe një shembull i lidhjes midis suksesit personal dhe veprimtarisë publike. Burimet mbi jetën e tij e përshkruajnë si një sipërmarrës të suksesshëm në Itali dhe e lidhin atë me mbështetjen financiare të 'Koha Jonë' dhe të veprimtarive të emigracionit. Ky aspekt është i rëndësishëm për ta kuptuar më mirë profilin e tij. Në vend që emigracionin ta shihte vetëm si një hapësirë për të ruajtur jetën personale, Ndreu investoi burime dhe energji në një projekt politik e kulturor. Në vitet '70 u shtuan përpjekjet për bashkimin e disa prej grupeve të emigracionit. Në këtë kontekst lidhet edhe me krijimin dhe funksionimin e Bashkimit Demokratik Shqiptar, ku Ndreu pati një rol të rëndësishëm. Përpjekja ishte që disa struktura politike, të ndara për vite për shkak të dallimeve ideologjike, organizative dhe personale, të gjenin një formë të përbashkët veprimi. Kjo është një nga pikat më interesante të figurës së tij. Isa Ndreu nuk ishte vetëm njeri i një organizate. Ai e kuptonte se dobësia më e madhe e emigracionit politik shqiptar ishte fragmentimi. Për këtë arsye, përpjekja për bashkim ishte një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij. Sigurisht, nuk duhet të krijohet miti se këto përpjekje patën sukses të plotë. Emigracioni politik shqiptar vazhdoi të vuante nga ndarjet dhe konkurrenca ndërmjet grupeve. Për këtë arsye, ai nuk arriti të ndërtonte një forcë të vetme, të qëndrueshme dhe mjaftueshëm të fuqishme për të ndryshuar regjimin në Shqipëri. Por historia politike nuk duhet të matet vetëm me rezultatin përfundimtar. Në rastin e Isa Ndreut, rëndësi ka edhe përpjekja për të krijuar alternativë. Në këtë kuptim, ai mund të vendoset në një vijë historike që lidh antikomunizmin e emigracionit me pluralizmin politik që do të shfaqej në Shqipëri pas vitit 1990. Isa Ndreu ishte dibran, atdhetar, antikomunist, botues dhe organizator politik. Por mbi të gjitha ishte një njeri që nuk e konsideroi emigracionin fundin e veprimtarisë shqiptare. Ai e konsideroi atë një tjetër front. Dhe pikërisht kjo e bën figurën e tij të rëndësishme. Historia e tij nuk duhet romantizuar. Edhe ai, ashtu si pjesa tjetër e emigracionit politik, veproi në një realitet të vështirë, me përçarje, konflikte personale dhe dallime të mëdha mbi formën e shtetit dhe rrugën që duhej ndjekur për ndryshimin e Shqipërisë. Por pikërisht këtu qëndron edhe mësimi i tij politik: një ide nuk mjafton nëse nuk arrin të ndërtojë organizim. KUJDES! Nuk do të publikohen komente që përmbajnë fjalë të pista, ofendime personale apo etiketime mbi baza fetare, krahinore, seksuale apo që shpërndajnë urrejtje. Në rast shkelje të rëndë të etikës, moderatorët e portalit mund të vendosin të bllokojnë autorin e komentit, të cilit do t'i ndalohet nga ai moment të komentojë te Shqiptarja.com Votat totale janë unike