Mungesa e ligjit për lustracion rrezikon sigurinë kombëtare të Kosovës

Një valë e re goditjesh ndaj rrjeteve të spiunazhit serb, që nga çështja 'Sheholli' deri te arrestimi i shtatë personave të akuzuar për bashkëpunim me Shërbimin Sekret Serb, ka ndezur sërish alarmin për sigurinë kombëtare në Kosovë. Në qendër të debatit qëndron një pyetje delikate e tranzicionit: a po vuan vendi pasojat e një drejtësie të shtyrë për shkak të mungesës së Ligjit të Lustracionit? Ndërkohë që vendet e tjera postkomuniste pastruan aparatin shtetëror duke penguar ish-bashkëpunëtorët e regjimeve represive të mbanin poste publike, Republika e Kosovës ende nuk e ka zgjidhur këtë nyje të ndërlikuar. Pas më shumë se njëzet vjetësh nga përfundimi i konfliktit, shoqëria kosovare vijon të sfidohet nga një çështje tepër sensitive: si të dallohen dhe të menaxhohen individët që kanë bashkëpunuar me mekanizmat e regjimeve të shkuara? Kjo temë, e lënë në harresë për një kohë të gjatë, po kthehet me forcë në vëmendjen e institucioneve. Në shtetet e Evropës Lindore, kjo plagë historike u adresua përmes të njohurve 'Ligje të Lustracionit'. Këto instrumente ligjore vepruan si një sitë zyrtare, duke i ndaluar automatikisht kandidimin për pozita kyçe publike personave që kishin lidhje të provuara me aparatet e shtypjes së të kaluarës. Sipas Gurakuq Kuçit, ekspert i sigurisë, ligjet e lustracionit janë konceptuar posaçërisht për të filtruar njerëzit që bashkëpunuan me regjimet e dikurshme, dhe kjo është një tematikë tipike postkomuniste. Një pengesë thelbësore vijon të jetë mungesa e dokumentacionit. Pas largimit të administratës serbe nga territori i Kosovës, një pjesë e konsiderueshme e arkivave dhe të dhënave të shërbimeve sekrete u zhvendos jashtë vendit. Pa fakte të pakundërshtueshme, një nismë e tillë rrezikon të degjenerojë në përplasje politike apo në akuza të mbështetura vetëm mbi thashetheme. Pavarësisht kësaj, fondi i provave është duke u zgjeruar. Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë, i krijuar në vitin 2023, ka për detyrë grumbullimin, autentifikimin dhe sistemimin e dëshmive. Deri në vitin 2026, ky institucion raportoi se kishte mbledhur mbi 400 metra linearë dokumentesh fizike dhe më shumë se 20 terabajtë të dhëna digjitale, nga rreth 650 burime në 14 vende të ndryshme. Megjithatë, Gurakuqi thekson se një ligj i ndërtuar pa dokumentacion të plotë do të shndërrohej në një formë persekutimi të bazuar në thashetheme ose në motive politike, pa argumente solide. Vetëm dokumentacioni nuk është i mjaftueshëm. Një ligj efektiv lustracioni duhet të vendosë kufij të prerë: çka nënkupton bashkëpunimi, cilat janë pozitat e prekura dhe çfarë niveli provash nevojitet. Komisioni i Venedikut insiston në garanci të plota procedurale, përfshirë të drejtën e mbrojtjes, aksesin në prova, mundësinë për t'i kontestuar ato dhe ankesën në një gjykatë të pavarur. Pra, lustracioni nuk mund të reduktohet në një listë të thjeshtë emrash; ai kërkon një proces individual, të mbështetur fort në prova. Roli i drejtësisë është gjithashtu përcaktues. Raporti i OSBE-së i bërë publik në korrik të vitit 2026 vëren përparime në hetimin e krimeve të luftës, por njëkohësisht nënvizon mangësi në administrimin e provave, tejzgjatje të proceseve dhe dobësi në respektimin e garancive procedurale. Kjo pasqyron edhe dilemën kosovare: si të përballet me të shkuarën pa prodhuar një mekanizëm të ri të padrejtësisë? Kosova nuk ka ndjekur rrugën tipike të kalimit nga komunizmi drejt demokracisë. Ajo ka përjetuar luftë, ka qenë nën administrim ndërkombëtar dhe ka kaluar një proces të zgjatur të ndërtimit të shtetit. Për këtë arsye, një model i kopjuar nga jashtë nuk përbën domosdoshmërisht zgjidhjen adekuate. A nevojitet atëherë një ligj lustracioni për Kosovën? Përgjigja mund të jetë pohuese, por vetëm nëse ai ngrihet mbi katër kolona themelore: dokumentim të besueshëm, verifikim të rreptë, standarde ligjore të mirëpërcaktuara dhe një organ të pavarur që merr vendime individuale.