Το νομοσχέδιο που «χάθηκε» και άλλες ιστορίες από την Ελλάδα του Σχεδίου Μάρσαλ

Τράπεζες που ξέμειναν από βρετανικές λίρες, ένα νομοσχέδιο που «χάθηκε» καθ' οδόν προς το τυπογραφείο και Αμερικανίδες που μάθαιναν ελληνικά στα μαγαζιά της Αθήνας: ένα ανέκδοτο αρχείο γίνεται βιβλίο φέρνοντας στο φως την καθημερινότητα της αμερικανικής αποστολής στην Ελλάδα του Εμφυλίου. Οι επιμελητές, Γκόντα Βαν Στιν και Χάρισον Μπλάκμαν, μιλούν στην «Κ» Φόρτωση Text-to-Speech... Η έρευνα για τον Κωνσταντίνο Δοξιάδη οδήγησε τον συγγραφέα Χάρισον Μπλάκμαν στην Προεδρική Βιβλιοθήκη Χάρι Σ. Τρούμαν, στο Μιζούρι. Αναζητούσε υλικό για την περίοδο κατά την οποία ο Ελληνας αρχιτέκτονας και πολεοδόμος, ως υφυπουργός Συντονισμού, συνεργαζόταν στενά με τους Αμερικανούς επιτελείς του Σχεδίου Μάρσαλ. Ανάμεσα στις αρχειακές αναφορές για τον Δοξιάδη, όμως, βρήκε μια διαφορετική ιστορία: τις αδημοσίευτες μαρτυρίες των Αμερικανών που έζησαν και εργάστηκαν στη μεταπολεμική Ελλάδα. Ο Πόρτερ είχε ζητήσει από πρώην συνεργάτες του, καθώς και από τις συζύγους ορισμένων από αυτούς, να καταγράψουν όσα είχαν ζήσει στην Ελλάδα. Περισσότεροι από είκοσι άνδρες και γυναίκες ανταποκρίθηκαν. Οι δακτυλογραφημένες σελίδες είχαν συγκεντρωθεί στις αρχές της δεκαετίας του 1980 από τον Πολ Ρ. Πόρτερ, επικεφαλής της αμερικανικής Economic Cooperation Administration στην Ελλάδα από το 1949 έως το 1950. Ο Πόρτερ είχε ζητήσει από πρώην συνεργάτες του, καθώς και από τις συζύγους ορισμένων από αυτούς, να καταγράψουν όσα είχαν ζήσει στην Ελλάδα. Περισσότεροι από είκοσι άνδρες και γυναίκες ανταποκρίθηκαν. Ο ίδιος έδωσε στο σύνολο των αναμνήσεων τον τίτλο Greece at the Turning Point – «Η Ελλάδα στο σημείο καμπής». «Καθώς γύριζα τις σκονισμένες, δακτυλογραφημένες σελίδες, οι αφηγήσεις μού φαίνονταν καθηλωτικές», λέει ο κ. Μπλάκμαν στην «Κ». Αφίσα άγνωστου Ελληνα καλλιτέχνη που προωθούσε τη συνεργασία μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών κάτω από τον «λαμπρό ήλιο του Σχεδίου Μάρσαλ». Κυκλοφόρησε επίσης ως καρτ ποστάλ και διανεμήθηκε δωρεάν σε μεγάλη κλίμακα. «Ηταν γεμάτες περιστατικά που έδιναν ανθρώπινη διάσταση σε μια ρημαγμένη Αθήνα, μέσα στα αποκαΐδια της Κατοχής και του Εμφυλίου. Ηταν σαν ένα πρώτο προσχέδιο της Ιστορίας, γραμμένο από Αμερικανούς οι οποίοι, πριν από αυτή την περιπέτεια, σπάνια είχαν απομακρυνθεί από τις γενέτειρές τους, σε μέρη όπως η Πενσιλβάνια και η Νεμπράσκα». Η αδημοσίευτη αυτή συλλογή προσωπικών μαρτυριών και επιστολών έρχεται στο φως μέσα από την έκδοση «Greece at the Turning Point: Remembrances of US Foreign Service Families Living and Working in Postwar Greece», που επιμελήθηκαν ο κ. Μπλάκμαν και η Γκόντα Βαν Στιν, καθηγήτρια στην Εδρα Κοραή Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Λογοτεχνίας και διευθύντρια του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών στο King's College του Λονδίνου. Η έρευνα των δύο επιμελητών ωστόσο δεν περιορίστηκε στα ευρήματα της Βιβλιοθήκης Τρούμαν. Για να εξασφαλίσουν τις άδειες δημοσίευσης, αναζήτησαν τους απογόνους όσων είχαν καταθέσει τις μαρτυρίες τους. «Μέσα από αυτές τις συνομιλίες μάθαμε περισσότερα για τους συγγραφείς, για τις οικογενειακές σχέσεις τους, αλλά και για την ύπαρξη επιπλέον κειμένων και επιστολών», εξηγεί η κ. Βαν Στιν. Ο Χάρισον Μπλάκμαν, συγγραφέας που ζει και εργάζεται στο Λος Aντζελες και συνεπιμελητής του Greece at the Turning Point. [Φωτoγραφία: Molly Pan] Η Γκόντα Βαν Στιν, καθηγήτρια στην Εδρα Κοραή Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Λογοτεχνίας και διευθύντρια του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών στο King's College του Λονδίνου. Η Ελλάδα που συνάντησαν δεν ήταν αυτή που περίμεναν Στα κείμενα και στις επιστολές που συγκέντρωσαν, οι Αμερικανοί επιστρέφουν συχνά στις πρώτες εβδομάδες τους στην Ελλάδα. Οι περισσότεροι ειδικοί και σύμβουλοι έφτασαν το 1947 και το 1948, με τον Εμφύλιο ακόμη σε εξέλιξη, φέρνοντας μαζί τις οικογένειές τους. Στελέχωσαν την Αμερικανική Αποστολή Βοήθειας προς την Ελλάδα, την οποία ο κ. Μπλάκμαν περιγράφει ως «το ελληνικό σκέλος που εξελίχθηκε στο ευρύτερο Σχέδιο Μάρσαλ». «Περίμεναν να βρουν μια χώρα πιο σύγχρονη, στην οποία θα μπορούσαν να κινηθούν και να ταξιδέψουν πιο ελεύθερα», λένε οι δύο επιμελητές. Στην πράξη, όμως, οι μετακινήσεις τους περιορίζονταν κυρίως στην Αθήνα και στην Αττική, ενώ τα λιγοστά ταξίδια τους στην υπόλοιπη χώρα γίνονταν με συνοδεία ασφαλείας. Πριν αναχωρήσουν για την Ελλάδα, οι άνδρες είχαν παρακολουθήσει ενημερωτικές συναντήσεις για τη δουλειά που θα αναλάμβαναν. Οι επιστολές ήταν γεμάτες περιστατικά που έδιναν ανθρώπινη διάσταση σε μια ρημαγμένη Αθήνα, μέσα στα αποκαΐδια της Κατοχής και του Εμφυλίου. Οι γυναίκες, αντίθετα, «αφέθηκαν να ανακαλύψουν μόνες τους τη ζωή στην Αθήνα». «Η παραδοσιακή βιβλιογραφία για το Σχέδιο Μάρσαλ δεν έχει δώσει ιδιαίτερη προσοχή σε αυτές τις γυναίκες, οι οποίες, θα λέγαμε, 'κρατούσαν το οχυρό'», σημειώνουν οι δυο επιμελητές. Ο κ. Μπλάκμαν στέκεται ιδιαίτερα στη σχέση τους με τις οικιακές βοηθούς. «Οι περισσότερες Αμερικανίδες που κατέθεσαν τις αναμνήσεις τους δεν είχαν οικιακή βοήθεια στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στην Ελλάδα, όμως, έκαναν λόγο για 'προβλήματα με τις υπηρέτριες', καθώς δυσκολεύονταν να βρουν αξιόπιστη βοήθεια». Πολλές από τις παρεξηγήσεις, εξηγεί, οφείλονταν στα γλωσσικά εμπόδια και στην έλλειψη εμπειρίας των Ελληνίδων βοηθών με οικιακές συσκευές που δεν είχαν χρησιμοποιήσει ποτέ, όπως για παράδειγμα η χύτρα ταχύτητας. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι επιτελείς του Σχεδίου Μάρσαλ είχαν εκδώσει ένα ελληνόφωνο εγχειρίδιο που συμβούλευε τους Ελληνες «πώς να μιλούν στους Αμερικανούς». «Δεν ξέρουμε πώς αντέδρασαν οι Ελληνες σε αυτό», προσθέτει ο συγγραφέας. Το ελληνόγλωσσο φυλλάδιο «Για να μιλήσετε με τους Αμερικανούς», με λέξεις και φράσεις της καθημερινής ζωής και οδηγίες για την προφορά τους. Συντάχθηκε από την Αμερικανική Υπηρεσία Πληροφοριών στην Αθήνα, κατόπιν αιτήματος της Αποστολής Ελλάδος του Σχεδίου Μάρσαλ, η οποία το τύπωσε και το διένειμε δωρεάν. [Παραχώρηση: Πέτρος Λιάπης] Ο κ. Μπλάκμαν προσθέτει ότι «οι Αμερικανοί στην Ελλάδα πίστευαν πραγματικά ότι βοηθούσαν τον ελληνικό λαό. Γνώριζαν, όμως, ότι η προσπάθειά τους ήταν επίσης μέρος του μεγάλου παιχνιδιού για την ανάσχεση του κομμουνισμού». Τα Χριστούγεννα του 1947, ένας άνεργος Ελληνας οδοντίατρος που ζούσε μαζί με τη σύζυγό του στο γκαράζ ενός ζευγαριού Ααμερικανών συνελήφθη σε κυβερνητική επιχείρηση εναντίον αριστερών. Μέχρι τότε οι οικοδεσπότες του τον περιέγραφαν ως εξυπηρετικό και καλό με τα παιδιά. Μετά τη σύλληψή του οι χαρακτηρισμοί τους μετατράπηκαν σε «ακραίος αριστερός» και «γνωστός κομμουνιστής». «Το περιστατικό μας προσφέρει μια μικρή εικόνα της στιγμής κατά την οποία το αμερικανικό ζευγάρι αντιλήφθηκε την πραγματική φύση της Αποστολής και κατάλαβε ότι ήταν ασφαλέστερο να μην εμπλέκεται σε προσωπικό επίπεδο», λέει η κ. Βαν Στιν. Εικονογράφηση με «αδέξιες υπηρέτριες» από το εγχειρίδιο The Athens Story των Joint Administrative Services (1950). Οταν οι σχεδιασμοί σκόνταφταν στην πράξη Παράλληλα, οι ειδικοί και οι διπλωμάτες κινούνταν χωρίς κάποιο δοκιμασμένο μοντέλο. Οπως σχολιάζει ο κ. Μπλάκμαν, «επινοούσαν στην πράξη, βήμα βήμα, τον αμερικανικό τρόπο παροχής αναπτυξιακής βοήθειας». Ο πληθωρισμός και ο έλεγχος του νομίσματος επανέρχονται στις μαρτυρίες μερικές φορές με σχεδόν κωμικό τρόπο. «Σε ένα περιστατικό, οι Αμερικανοί οικονομολόγοι που προσπαθούσαν να πείσουν τους Ελληνες να εγκαταλείψουν τη βρετανική χρυσή λίρα ένιωσαν τεράστια ανακούφιση όταν, εξαιτίας της επίσκεψης της μετέπειτα βασίλισσας Ελισάβετ Β΄, οι τράπεζες έκλεισαν για μία ημέρα», λένε οι επιμελητές. «Διαφορετικά θα ξεσπούσαν ταραχές, καθώς οι τράπεζες είχαν ξεμείνει από χρυσές λίρες και οι Ελληνες προσπαθούσαν απεγνωσμένα να επενδύσουν σε αυτές, θεωρώντας τες τη μόνη ασφαλή προστασία απέναντι στον καλπάζοντα πληθωρισμό». Ενοχλούνταν από την αναποτελεσματικότητα της ελληνικής κυβέρνησης. Θαύμαζαν, όμως, την καλοσύνη και την ανθεκτικότητα των Ελλήνων, καθώς και την ικανότητά τους να βλέπουν την Ιστορία σε βάθος χρόνου. Η αργή πρόοδος, οι κυβερνητικές αλλαγές και οι εσωτερικές διαμάχες προκαλούσαν συχνά τον εκνευρισμό των Αμερικανών. «Ενοχλούνταν από την αναποτελεσματικότητα της ελληνικής κυβέρνησης. Θαύμαζαν, όμως, την καλοσύνη και την ανθεκτικότητα των Ελλήνων, καθώς και την ικανότητά τους να βλέπουν την Ιστορία σε βάθος χρόνου» λένε οι δύο επιμελητές. Ορισμένοι παραδέχονταν, μάλλον απρόθυμα, ότι ούτε η δική τους διοίκηση ήταν απαλλαγμένη από αντίστοιχες συγκρούσεις. Οι τεταμένες σχέσεις ανάμεσα στην Αποστολή και στην αμερικανική πρεσβεία οδήγησαν ακόμη και σε παραιτήσεις. Στη μεταρρύθμιση της κοινωνικής ασφάλισης, η αμερικανική πρόταση είχε μια απρόσμενη κατάληξη. Οι σύμβουλοι εισηγήθηκαν την ενσωμάτωση των ανεξάρτητων επικουρικών ταμείων στο ΙΚΑ, χωρίς να υπολογίσουν τη βαθιά δυσπιστία των Ελλήνων απέναντι στο Ιδρυμα. Το νομοσχέδιο ψηφίστηκε, αλλά «χάθηκε» καθ' οδόν προς το Εθνικό Τυπογραφείο και δεν δημοσιεύθηκε ποτέ στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Χρόνια αργότερα, ο οικονομολόγος και συνδικαλιστής Ντ. Αλαν Στράχαν παραδεχόταν ότι ίσως ήταν καλύτερα έτσι και ότι οι Αμερικανοί θα μπορούσαν να είχαν διδαχθεί κάτι από τον τρόπο με τον οποίο οι Ελληνες χειρίστηκαν την υπόθεση. «Οπου υπάρχει θέληση», κατέληγε, «υπάρχει κι ένας ελληνικός τρόπος». Ανάμεσα στη βοήθεια και στον έλεγχο Οι προσωπικές αυτές μαρτυρίες δεν επιβεβαιώνουν πλήρως καμία από τις δύο αντίθετες εκδοχές για το Σχέδιο Μάρσαλ: ούτε εκείνη της μεγάλης επιτυχίας ούτε εκείνη του αμερικανικού ελέγχου. «Μας θυμίζουν πόσο αργή ήταν η πρόοδος, ακόμη και με μια τεράστια εισροή αμερικανικών χρημάτων και τεχνογνωσίας, αλλά και πόση πίεση δέχονταν οι Αμερικανοί που βρίσκονταν επί τόπου για να παρουσιάσουν επιτυχίες», σημειώνουν η κ. Βαν Στιν και ο κ. Μπλάκμαν. Οι ίδιοι εξηγούν ότι πολλοί από τους ειδικούς και τους συμβούλους έφυγαν πριν από τη νομισματική μεταρρύθμιση του Απριλίου του 1953, απογοητευμένοι επειδή η αμερικανική βοήθεια δεν είχε ακόμη αποφέρει ορατά αποτελέσματα, ενώ όσοι αποτίμησαν αργότερα την περίοδο από μεγαλύτερη χρονική απόσταση είδαν στη μεταρρύθμιση εκείνη το πραγματικό σημείο καμπής. «Τα δύσκολα χρόνια από το 1948 έως το 1952 ήταν, τελικά, μια περίοδος δοκιμών και σφαλμάτων. Ο υπερβολικός αμερικανικός έλεγχος άφησε πίσω του τη δυσαρέσκεια των Ελλήνων, ενώ οι νέοι τρόποι επικοινωνίας ήταν εξίσου αναγκαίοι με την ευελιξία στον σχεδιασμό», καταλήγουν. ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ Η «Κ» προδημοσιεύει δύο αποσπάσματα από το βιβλίο «Greece at the Turning Point: Remembrances of US Foreign Service Families Living and Working in Postwar Greece», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Οκτωβρίου από τον εκδοτικό οίκο Routledge. Το πρώτο ανήκει στον Ντ. Αλαν Στράχαν, οικονομολόγο, συνδικαλιστικό στέλεχος και σύμβουλο εργασιακών θεμάτων της αμερικανικής αποστολής του Σχεδίου Μάρσαλ στην Ελλάδα, και το δεύτερο στη Λόις Χέρμανσεν Γιανγκ, η οποία έζησε επί πέντε χρόνια στην Ελλάδα ως σύζυγος του Τζον Τ. Χέρμανσεν, στελέχους της αποστολής. Ντ. Αλαν Στράχαν: «Οι περισσότεροι Αμερικανοί είχαν ήδη καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι Ελληνες ήταν υπερβολικά προσκολλημένοι στην κοινωνική ασφάλιση. Τις εβδομάδες που ακολούθησαν, επρόκειτο να ανακαλύψω την έκταση αυτής της 'υπερβολικής προσκόλλησης'. Οπως διαπίστωσα, όλοι ήταν ασφαλισμένοι – από τον πιο ταπεινό εργάτη μέχρι τον ισχυρότερο εργοδότη. Μια πρόχειρη εξέταση του συστήματος με έπεισε ότι η αντίληψη της κοινωνικής ασφάλισης 'από την κούνια ώς τον τάφο' εφαρμοζόταν στην Ελλάδα πολύ πριν την εισαγάγει ο λόρδος Μπέβεριτζ στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ακόμη πιο εντυπωσιακό ήταν ότι είχε υποστεί βελτιώσεις και η κάλυψή της είχε πλέον επεκταθεί από τη σύλληψη μέχρι την ανάσταση. Στις δακτυλογραφημένες σελίδες που συγκεντρώθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1980 περιλαμβάνεται και το κείμενο του οικονομολόγου Ντ. Αλαν Στράχαν. Το ελληνικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης ονομάζεται 'Ιδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων' και είναι γνωστό σε ολόκληρη τη χώρα ως ΙΚΑ. Σε αντίθεση με το δικό μας σύστημα, διαχειρίζεται επίσης τις συντάξεις και την ασφάλιση κατά της ανεργίας, ενώ λειτουργεί και μονάδες υγειονομικής περίθαλψης. Αυτό όμως που με προβλημάτιζε ήταν η ύπαρξη πολυάριθμων ανεξάρτητων επικουρικών ταμείων, τα οποία παρείχαν παράλληλες και πρόσθετες υπηρεσίες σε σχέση με εκείνες του ΙΚΑ. Καθένα από αυτά τα ταμεία διέθετε πρόεδρο, διοικητικό συμβούλιο και διοικητικό προσωπικό και χρηματοδοτούνταν από τις τακτικές εισφορές των ασφαλισμένων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, των εργοδοτών. Σε πολλές περιπτώσεις υπήρχε και μία επιπλέον πηγή εσόδων: ένας κρυφός φόρος κατανάλωσης ή ένας φόρος επί των πωλήσεων που επιβάρυνε τρίτους, επιβαλλόταν σε ένα συγκεκριμένο προϊόν ή υπηρεσία και δεν σχετιζόταν πάντοτε με το επάγγελμα των ασφαλισμένων. Ιδού ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο λειτουργούσε αυτός ο κρυφός φόρος: Στο ψωμί επιβαλλόταν φόρος επί των πωλήσεων για την ενίσχυση του Ταμείου Συντάξεων Αρτοποιών, τα ηλικιωμένα και απόμαχα μέλη του οποίου, κάθε φορά που αγόραζαν κάποιο φάρμακο, ήταν υποχρεωμένα να συνεισφέρουν στο Ταμείο Συντάξεων Ιατρών και Νοσοκόμων, τα γηραιά μέλη του οποίου, όταν αγόραζαν οποιοδήποτε εισαγόμενο προϊόν, ενίσχυαν το Ταμείο Συντάξεων Βιομηχάνων, τα ηλικιωμένα και συχνά ανάξια μέλη του οποίου, όταν αγόραζαν βενζίνη για τα υπερμεγέθη αμερικανικά αυτοκίνητά τους, παρείχαν οικονομική βοήθεια στο Ταμείο Συντάξεων του Κλήρου, τα ηλικιωμένα –και μερικές φορές όχι και τόσο ηλικιωμένα– μέλη του οποίου, όταν επισκέπτονταν καθημερινά τον φούρνο της γειτονιάς για να προμηθευτούν τη μερίδα του ψωμιού τους, πλήρωναν έναν κρυφό φόρο επί των πωλήσεων που ενίσχυε το Ταμείο Συντάξεων Αρτοποιών, τα ηλικιωμένα και απόμαχα μέλη του οποίου –μια στιγμή, όμως: επιστρέψαμε εκεί απ' όπου ξεκινήσαμε. Κι έτσι το πράγμα συνεχιζόταν, γύρω γύρω. Hταν στ' αλήθεια ένας φαύλος κύκλος. […] Λίγο καιρό αργότερα μου είπε ότι θεωρούσε άκαιρη την κατάθεση του νομοσχεδίου, καθώς πρώτη προτεραιότητα της χώρας ήταν να δοθεί τέλος στη δράση των κομμουνιστών ανταρτών. Δεν εξεπλάγη, είπε, όταν έμαθε ότι το ΙΚΑ ήταν ένα χάος· σίγουρα όμως δεν ήταν αυτή η κατάλληλη στιγμή για να προκαλέσει κανείς, χωρίς λόγο, την εχθρότητα των συνδικάτων καταργώντας τα επικουρικά ταμεία, τη στιγμή που η υποστήριξή τους ήταν τόσο σημαντική. Οι κατάφωρες δυσλειτουργίες του ΙΚΑ και η ύπαρξη των ανεξάρτητων επικουρικών ταμείων σόκαραν τα ανώτερα στελέχη της Αποστολής, ανθρώπους με ιδιαίτερη έφεση στην τάξη.Οι οικονομολόγοι, αντιλαμβανόμενοι τη σχέση του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης με την οικονομία της χώρας, τάχθηκαν ένθερμα υπέρ της εμπλοκής της Αποστολής. Το γεγονός ότι το δικό μας πρόγραμμα κοινωνικής ασφάλισης μετρούσε μόλις 12 χρόνια ζωής, ενώ η Ελλάδα διέθετε αντίστοιχο σύστημα από το 1922 και η Ευρώπη από το 1912, δεν επηρέασε καθόλου τον επαρχιωτικό τρόπο σκέψης τους. Τι μπορούσαν να γνωρίζουν οι άλλες χώρες για την κοινωνική ασφάλιση που δεν το γνωρίζαμε ήδη εμείς; Στάλθηκε εσπευσμένα στην Ουάσιγκτον αίτημα για την αποστολή ενός εμπειρογνώμονα από τη δική μας Διοίκηση Κοινωνικής Ασφάλισης. […] Τα προβλήματα της Αποστολής με την κοινωνική ασφάλιση άρχισαν αφότου οι Αμερικανοί σύμβουλοι πήραν την κατάσταση στα χέρια τους και εισηγήθηκαν την ενσωμάτωση των επικουρικών ταμείων στον οργανισμό του ΙΚΑ. Εν αγνοία μου, ο επικεφαλής της ομάδας έπεισε την ανώτατη ηγεσία της Αποστολής –στο μεταξύ ο Γκόλντεν είχε επιστρέψει στις Ηνωμένες Πολιτείες– να στηρίξει το νομοσχέδιο που είχε συντάξει και να ζητήσει από τον πρωθυπουργό να το καταθέσει στην ελληνική Βουλή. Παρά τις έντονες διαμαρτυρίες μου, η Αποστολή δέχθηκε την εισήγησή του και υπέβαλε υπάκουα το αίτημα, όπως εκείνος είχε προτείνει. Eφερε έτσι τον πρωθυπουργό σε δύσκολη θέση, καθώς ο ίδιος αντιμετώπιζε την πρόταση χωρίς ιδιαίτερο ενθουσιασμό και γνώριζε πολύ καλά τη σθεναρή αντίθεση των εργατικών συνδικάτων και, φυσικά, των ίδιων των επικουρικών ταμείων. Λίγο καιρό αργότερα μου είπε ότι θεωρούσε άκαιρη την κατάθεση του νομοσχεδίου, καθώς πρώτη προτεραιότητα της χώρας ήταν να δοθεί τέλος στη δράση των κομμουνιστών ανταρτών. Δεν εξεπλάγη, είπε, όταν έμαθε ότι το ΙΚΑ ήταν ένα χάος· σίγουρα όμως δεν ήταν αυτή η κατάλληλη στιγμή για να προκαλέσει κανείς, χωρίς λόγο, την εχθρότητα των συνδικάτων καταργώντας τα επικουρικά ταμεία, τη στιγμή που η υποστήριξή τους ήταν τόσο σημαντική. Είχε καταθέσει την πρόταση της Αποστολής στη Βουλή αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας της πίεσης που του είχε ασκηθεί προσωπικά. Εκείνο που οι σύμβουλοι δεν κατόρθωσαν να καταλάβουν ήταν ότι το ΙΚΑ, έχοντας απαξιωθεί πλήρως σε ολόκληρη τη χώρα, αποτελούσε ανάθεμα για τους περισσότερους Eλληνες. Η πρόταση να τεθούν υπό τη διοίκηση του ΙΚΑ τα ανεξάρτητα ταμεία, τα οποία οι ασφαλισμένοι θεωρούσαν –δικαίως ή αδίκως– δική τους περιουσία, τους εξόργισε. Δεν διαφωνούσα με την ανάλυση των συμβούλων για το συνολικό πρόβλημα. Θεωρητικά, κινούνταν προς τη σωστή κατεύθυνση· στην πράξη, όμως, είχαν επιλέξει τη λάθος χρονική στιγμή. Χρειαζόταν πολλή ενημέρωση και διαπαιδαγώγηση προτού αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη στο ΙΚΑ. […] Η πρόταση της Αποστολής δεν έγινε ποτέ νόμος. Κάτι παράξενο της συνέβη καθ' οδόν προς το τυπογραφείο: εξαφανίστηκε εντελώς. Μια μάλλον απρόθυμη έρευνα δεν κατάφερε να την εντοπίσει. Και κανένας δεν έσπευσε να την καταθέσει ξανά στη Βουλή. Ακόμη και οι σύμβουλοι έλαβαν το μήνυμα: «Oπου υπάρχει θέληση, υπάρχει και ο ελληνικός τρόπος». Η ελληνική Βουλή, αγνοώντας τη δική μας στάση του τύπου 'μην κάνεις ό,τι κάνω, κάνε ό,τι σου λέω', ψήφισε γρήγορα το νομοσχέδιο της Αποστολής. Εκείνη την εποχή, ωστόσο, για να αποκτήσει ισχύ νόμου μια νομοθετική πράξη, έπρεπε να υπογραφεί από όλα τα μέλη του υπουργικού συμβουλίου. Τους είδα να την υπογράφουν σε μια συνεδρίαση στην οποία παρευρισκόμουν και όπου ήταν συγκεντρωμένοι οι περισσότεροι από αυτούς. Η μόνη υποχρεωτική διαδικασία που απέμενε ήταν η δημοσίευσή της στην επίσημη Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, όπου καταγράφονταν όλες οι αποφάσεις της Βουλής. Γνωρίζοντας πολύ καλά την εχθρότητα απέναντι στο νομοσχέδιο και το γεγονός ότι βρισκόμασταν ήδη πέντε λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα, θα έπρεπε να είχα δείξει μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στην ικανότητα των Ελλήνων να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων και να σώσουν την κατάσταση επιστρατεύοντας ένα ευφυέστατο τέχνασμα. Δεν υπήρχε λόγος να ανησυχώ. Η πρόταση της Αποστολής δεν έγινε ποτέ νόμος. Κάτι παράξενο της συνέβη καθ' οδόν προς το τυπογραφείο: εξαφανίστηκε εντελώς. Μια μάλλον απρόθυμη έρευνα δεν κατάφερε να την εντοπίσει. Και κανένας δεν έσπευσε να την καταθέσει ξανά στη Βουλή. Ακόμη και οι σύμβουλοι έλαβαν το μήνυμα: 'Oπου υπάρχει θέληση, υπάρχει και ο ελληνικός τρόπος'». Καρφίτσα πέτου της αμερικανικής Economic Cooperation Administration (ECA) για το Σχέδιο Μάρσαλ, με την επιγραφή «Σχέδιον Μάρσαλλ». [Παραχώρηση: Πέτρος Λιάπης] Λόις Χέρμανσεν Γιανγκ: «Το πρώτο μου μωρό ήταν το τρίτο παιδί Αμερικανών γονέων από εκείνη την Αποστολή που γεννήθηκε στην Ελλάδα. Της δώσαμε το όνομα της βασίλισσας, Φρειδερίκης, η οποία μας έστειλε μια φωτογραφία της με αυτόγραφό της. Το δεύτερο μωρό, επειδή ήταν αγόρι, χαροποίησε τόσο πολύ τον υπουργό Οικονομικών, κύριο Χέλμη, ώστε είπε στον Τζον ότι, αν ονόμαζε το παιδί Δημήτριο προς τιμήν του, θα γινόταν νονός του. Εμείς όμως είχαμε ήδη αποφασίσει να του δώσουμε το όνομα του παππού του. Οι νοσοκόμες τύλιγαν τα μωρά σφιχτά στα σπάργανα, με τα χέρια και τα πόδια τους τεντωμένα προς τα κάτω, και τους έδιναν ζαχαρόνερο και χαμομήλι μέχρι να κατέβει το γάλα μου. Ο Τζον έπαιρνε όλες τις λερωμένες πάνες στο σπίτι και έφερνε καθαρές το επόμενο πρωί. Η πρακτική αυτή συνεχιζόταν ακόμη και πέντε χρόνια αργότερα! Δεν μου επέτρεπαν να πίνω νερό αμέσως πριν θηλάσω, επειδή πίστευαν ότι το γάλα θα γινόταν νερό. Με κρατούσαν στο κρεβάτι επί επτά ημέρες, την έβδομη ημέρα μου επέτρεπαν να καθίσω σε μια καρέκλα και την όγδοη να επιστρέψω στο σπίτι. Oταν σηκώθηκα για πρώτη φορά από το κρεβάτι, έβαλαν γρήγορα κάτω από το πόδι μου το κλειδί της πόρτας, για να εξασφαλίσουν τη δύναμη του μωρού. Κάθε φορά που κάποια Ελληνίδα έμπαινε για να δει το νεογέννητο αμερικανικό μωρό, γύριζε το κεφάλι της στο πλάι και έφτυνε τρεις φορές για να διώξει το κακό μάτι. Το νοσοκομείο ονομαζόταν 'κλινική' και βρισκόταν στον δεύτερο όροφο ενός κτιρίου. Ηταν ένα μέρος με πολλή φασαρία, καθώς οι πατέρες βογκούσαν και έκλαιγαν την ώρα που οι γυναίκες τους γεννούσαν. Μόλις όμως ερχόταν στον κόσμο ένα μωρό, τα τηλέφωνα έπαιρναν φωτιά και πλήθη ανθρώπων κατέφθαναν, θαρρείς, από παντού για να δουν το μωρό και να στήσουν γιορτή μέσα στο δωμάτιο μαζί με τη λεχώνα και το νεογέννητο. Αυτό συνεχιζόταν επί ώρες. Για εμένα, πάντως, ήταν όλα ευχάριστα, καθώς και τις τρεις φορές με φρόντισαν οι ίδιες νοσοκόμες και με βοήθησαν να αποκτήσω ένα καινούργιο λεξιλόγιο. Κάθε φορά χαίρονταν βλέποντας πόσο είχα βελτιωθεί. Oταν σηκώθηκα για πρώτη φορά από το κρεβάτι, έβαλαν γρήγορα κάτω από το πόδι μου το κλειδί της πόρτας, για να εξασφαλίσουν τη δύναμη του μωρού. Κάθε φορά που κάποια Ελληνίδα έμπαινε για να δει το νεογέννητο αμερικανικό μωρό, γύριζε το κεφάλι της στο πλάι και έφτυνε τρεις φορές για να διώξει το κακό μάτι. Κάποτε η βασίλισσα προσκάλεσε σε τσάι τις συζύγους των επικεφαλής των διευθύνσεων, στα θερινά ανάκτορα του Τατοΐου. Επειδή εκείνη την περίοδο ο Τζον εκτελούσε χρέη επικεφαλής της Διεύθυνσης Οικονομικών και Προγραμματισμού, συμπεριλήφθηκα κι εγώ στις προσκεκλημένες. Ετυχε να είμαι έγκυος στο δεύτερο παιδί μου και, από τη δεκατετραμελή περίπου συντροφιά, ήμασταν τρεις οι έγκυες. Μας ξενάγησαν στα ανάκτορα και γνωρίσαμε τα τρία βασιλόπουλα, τα οποία έκαναν ιππασία. Αργότερα, ενώ πίναμε το τσάι μας και τα παιδιά δεν βρίσκονταν πλέον εκεί, η βασίλισσα Φρειδερίκη μάς είπε ότι η κόρη της την είχε ρωτήσει γιατί τόσες πολλές από τις Αμερικανίδες είχαν τόσο μεγάλη κοιλιά. Οταν αναπολώ εκείνα τα χρόνια στην Ελλάδα, με τις τόσες πολλές και διαφορετικές πρωτόγνωρες εμπειρίες τους, αισθάνομαι χαρά. Ολοι χρειάστηκε να βρούμε νέους τρόπους για να προσαρμοστούμε σε ένα διαφορετικό πολιτισμό και μερικές φορές η ζωή ήταν δύσκολη –έπρεπε, για παράδειγμα, να συνηθίσουμε τις διακοπές στην υδροδότηση ή τις φορές που κοβόταν το ηλεκτρικό ρεύμα και δεν επανερχόταν επί ημέρες. Κάποτε μαγειρέψαμε πάνω σε μια θερμάστρα πετρελαίου. Τα σημαντικότερα, όμως, πράγματα που προέκυψαν από εκείνα τα πέντε χρόνια ήταν οι υπέροχες φιλίες και η αγάπη που γεννήθηκε τότε και εξακολουθεί να υπάρχει μέχρι σήμερα».