एन. रघुरामन यांचा कॉलम: प्रेम आणि चांगल्या गोष्टी थोड्या प्रमाणातही परिणामकारक ठरतात

लहानपणी रस्त्यावर खेळणे - विशेषतः जेव्हा हवामान फारसे अनुकूल नसायचे - हे कधीच सोपे काम नव्हते. तासभर इकडे-तिकडे धावपळ केल्यानंतर आम्ही घामाने डबडबून जायचो आणि तहान भागवण्यासाठी एखाद्या गोष्टीचा आतुरतेने शोध घेऊ लागायचो. रस्त्याकडेला असलेला हँडपंप तहान तर भागवायचा, पण हरवलेली ऊर्जा परत मिळवण्यासाठी शरीराला अजून कशाची तरी गरज आहे असे वाटायचे. दोन-पाच मिनिटांच्या छोट्याशा ब्रेकमध्ये आम्ही घराकडे धाव घ्यायचो, अंगणातील वॉशरूम वापरून भराभर हात धुवायचो आणि शेल्फवर ठेवलेल्या बरणीत थेट हात घालून जे मिळेल ते काढून घ्यायचो. हा जवळपास दर रविवारचा नियमच होता. बहुतांश वेळा आमच्या आजीने तिथे 'परुप्पू वडई' (डाळीचे वडे) बनवून ठेवलेली असायची. ज्यांना परुप्पू वडई किंवा डाळीचे वडे व हॉटेलमध्ये मिळणारा मेदू वडा यातील फरक माहीत नाही, त्यांच्यासाठी हा फरक खूप सोपा आहे. परुप्पू वडई मुख्यतः डाळींपासून बनते - साधारणपणे हरभरा डाळ आणि कुटुंबाच्या आवडीनुसार तूर किंवा उडदासारख्या इतर डाळींपासून. आजी त्यात आणखीही बऱ्याच गोष्टी घालायची, ज्यांची नावेही कदाचित मुलांना माहीत नसत. पण तेव्हा आम्हाला परुप्पू वडईच्या पोषण मूल्यांची कोणतीही पर्वा नसायची. आम्ही फक्त एक वडा खायचो, दुसरा खिशात ठेवायचो आणि पुढचा डाव जिंकण्यासाठी आपल्याला पुरेशी ऊर्जा मिळाली आहे असा विचार करत परत गल्लीकडे धाव घ्यायचो. ही गोष्ट बऱ्याच अंशी तशीच आहे, जसे आपल्या मुलांच्या अनेक पिढ्यांनी 'पोपेय'ला पालकाचा एक छोटा कॅन उघडताना, तो खाताना आणि मग अचानक एवढा ताकदवर होताना पाहिले आहे की तो त्याच्या सर्वात मोठ्या शत्रूचा सामना करू शके. या कार्टूनने एका साध्या हिरव्या पालेभाजीला ताकदीच्या प्रतीकात बदलले. पोपेयचा पालक हा प्रथिने-पोषणावरील कोणताही वैज्ञानिक धडा नक्कीच नव्हता, पण त्याचा संदेश अत्यंत प्रभावी होता: एखाद्या चांगल्या गोष्टीचे थोडेसे प्रमाणही तुम्हाला अधिक ताकदवान असल्याची जाणीव करून देऊ शकते. कथा सांगण्याची पद्धत मुलांच्या खाण्यापिण्याच्या सवयींवर कसा प्रभाव टाकू शकते, याचेही हे एक उत्तम उदाहरण होते. भारतातील जाहिरात उद्योगाने अनेक दशकांपासून याच मानसिकतेचा वापर केला आहे. वाढ आणि ताकदीशी जोडून सादर केले जाणारे माल्ट-आधारित पेय असो वा सोयीस्कर पोषण म्हणून प्रचारित केले जाणारे नवीन प्रथिनयुक्त स्नॅक्स असोत - संदेश अनेकदा अगदी सोपा आणि सरळ राहिला आहे: शरीराला काहीतरी उपयुक्त देण्यासाठी तुम्हाला खूप जास्त खाण्याची गरज नाही. आधुनिक मातांनीही ही युक्ती अवलंबली आहे, तीही कदाचित कोणत्याही ब्रँडपेक्षा अधिक हुशारीने. त्यांनी हे समजून घेतले आहे की मुलांना पोषणाच्या नावाने नेहमीच आकर्षित करण्याची गरज नसते; त्याऐवजी त्यांना त्याचा अनुभवही दिला जाऊ शकतो. पराठ्यामध्ये थोडेसे पनीर, डोशात बेसन, सूपमध्ये डाळ किंवा पोह्यांमध्ये शेंगदाण्याचा कूट - हे सर्व अगदी गुपचूपपणे एखाद्या ओळखीच्या पदार्थात पोषण वाढवू शकतात. मुलाला काहीतरी फायदेशीर मिळते, पण त्याला असे वाटत नाही की आपल्याला 'हेल्दी फूडची (आरोग्यदायी अन्नाची) शिक्षा' दिली जात आहे. विशेष म्हणजे, आज जेव्हा शहरी कुटुंबे सुपरमार्केटच्या शेल्फवर प्रथिनांच्या उत्पादनांची रेलचेल पाहत आहेत, तेव्हा ग्रामीण स्वयंपाकघरे दीर्घकाळापासून रोजच्या जेवणात प्रथिने पुरवत आली आहेत. या गोष्टी आधीपासूनच आपल्या स्वयंपाकघरात अस्तित्वात होत्या; फक्त त्यांना आकर्षक पॅकेजिंग किंवा न्यूट्रिशन लेबल लावलेले नव्हते. आधुनिक कुटुंबांसाठी आणि कदाचित प्रोटीन ब्रँड्ससाठीही तोच धडा आहे, जो आपल्या आजींना सहजपणे माहीत होता: पोषणाचा उपाय नेहमी एखाद्या नवीन खाद्यपदार्थात किंवा मोठ्या प्रमाणात नसतो. अनेकदा हा उपाय एखाद्या जुन्या, परिचयाच्या पदार्थाला योग्य पद्धतीने, योग्य प्रमाणात - कदाचित थोड्या आणि सहज खाता येईल अशा प्रमाणात - योग्य वेळी वाढण्यात असतो. अगदी त्या छोट्याशा परुप्पू वडईसारखा, जी आम्ही दोन खेळांच्या मध्ये पटकन उचलून खायचो. फंडा असा आहे की, चांगल्या गोष्टी मोठ्या प्रमाणातच मिळाल्या पाहिजेत, असे गरजेचे नाही. चांगल्या गोष्टीचा एक छोटासा डोसही आपला प्रभाव टिकवून ठेवू शकतो, गरजा पूर्ण करू शकतो आणि तुम्हाला आतून थोडे अधिक मजबूत असल्याची जाणीव करून देऊ शकतो.