Ο Οδυσσέας και ο Αίας (Β΄)

Οι μήνες του καλοκαιριού είναι των ανοιχτών θεάτρων και των θερινών κινηματογράφων. Οι χώροι του χειμώνα, παρά τον κλιματισμό τους, δεν σε έλκουν. Και μολαταύτα, μου φαινόταν παράδοξο να παρακολουθώ τέλη Αυγούστου, σε κλειστό αθηναϊκό σινεμά, την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν παρέα με άλλους είκοσι το πολύ νοματαίους. Επειτα από τόσον ντόρο… Ούτε με ενθουσίασε η ταινία ούτε με απογοήτευσε. Εχει τις καλές στιγμές της· μια από τις καλύτερες η όλη διαχείριση του Δούρειου Iππου. Εχει όμως και τις εικαστικές υπερβολές της, λ.χ. τον Αγαμέμνονα σαν καρικατούρα του διαστημικού κακού Νταρθ Βέιντερ, που μάλιστα τον προσκυνούν γονυπετείς οι άλλοι ηγεμόνες των Αχαιών, ή την γκροτέσκο μεταμόρφωση των συντρόφων του Οδυσσέα σε χοίρους από την Κίρκη. Εχει επιπλέον τις ιδεολογικές αφέλειες και τους αστείους, σχεδόν αυτοσαρκαστικούς αναχρονισμούς της. Ανάμεσά τους οι πανοπλίες των γιγαντιαίων Λαιστρυγόνων, γυαλιστερό αντίγραφο των μεσαιωνικών, και προπάντων ο καημός των ηρώων, που θλίβονται άκαιρα «για το τέλος της Εποχής του Χαλκού» και την «κατάρρευση του πολιτισμού μας», χρησιμοποιώντας δηλαδή ρητορική πολύ μεταγενέστερη. Ο καθείς και το πρίσμα του βέβαια. Κατά το γούστο και τις γνώσεις του. Και κατά τις «εμμονές» του, ουδείς σώζεται από αυτές, ούτε καν ο Κανένας/Ούτις, που δυστυχώς απουσιάζει από την ταινία του Νόλαν. Προσωπικά, το μόνο ίσως πρίσμα που με βρίσκει σφόδρα αντίθετο έχει να κάνει με τον ενθουσιασμό που καλλιεργούν πολλοί, πολιτικοί και ΜΜΕ, όποτε φτάνει στα μέρη μας κάποια υπερδιασημότητα της ποικίλης σόου μπίζνες, όσο ρηχή κι αν είναι, ή όποτε το Χόλιγουντ αλέθει πτυχές της ελληνικής ιστορίας ή μυθολογίας. Η ανασφαλής, κυκλοθυμική αυτοεκτίμησή μας εκδηλώνεται την ίδια ακριβώς στιγμή ως τερατώδης αυτοϋποτίμηση (κι έτσι αρπαζόμαστε από το πενθήμερο στη Μύκονο ή τη Σαντορίνη κάποιας φίρμας, και τριτοκλασάτης ακόμα) και ως τερατώδης ναρκισσισμός, που βαυκαλίζεται με τη σιγουριά πως «είμαστε ο ομφαλός της Γης» – και λοιπά φαιδρά. «Μα έχουμε δωρεάν προβολή της Ελλάδας στα πέρατα του κόσμου», ακούγεται μονότονος ο αντίλογος. Της Ελλάδας ως τουριστικού προϊόντος, εννοείται, όχι ως πνευματικού πεδίου. Θαρρείς και δεν είναι η Ελλάδα εκ καταβολής, εξ ιστορίας και εκ φύσεως (έστω αυτής της δραματικά μειούμενης φύσης της) ένα από τα ισχυρότερα μπραντ νέιμ οικουμενικά, και χρειάζεται κι άλλη προβολή, κι άλλη προπαγάνδα, για να φανεί ελκυστικότερη. Είμαστε βέβαιοι όμως ότι ο τόπος αντέχει κι άλλους, κι άλλους, κι άλλους τουρίστες; Κι άλλες, κι άλλες, κι άλλες πισίνες δέκα μέτρα από τη θάλασσα; Κι άλλες, κι άλλες, κι άλλες παράνομες αυτοσχέδιες χωματερές στα κατακλυσμένα νησιά μας, για να 'χουν άφθονη πρώτη ύλη οι πυρκαγιές; Ας πάμε ωστόσο παρακάτω (όπου έτσι κι αλλιώς πηγαίνουμε χρόνο τον χρόνο), κι ας ξαναπιάσουμε το νήμα που έδενε τον Οδυσσέα με τον Σαλαμίνιο Αίαντα. Το ερώτημα αν ο βασιλιάς της Ιθάκης υπήρξε φιλέταιρος απασχόλησε ήδη την αρχαία γραμματεία, απασχολεί και τον Νόλαν, αλλά αποκλειστικά ως προς τις σχέσεις του με τους συντοπίτες του πολεμιστές, κανένας από τους οποίους δεν ξαναείδε τη γενέτειρά του. Η προσωπογραφία του πολύτροπου ήρωα όμως προκύπτει πιστότερη αν συμπεριληφθούν οι ψηφίδες των σχέσεών του με άλλους τρανούς ήρωες του Τρωικού πολέμου, μη Ιθακήσιους. Και ιδιαίτερα με τον εκ Ναυπλίου Παλαμήδη, αποσιωπημένο ήδη από τον Ομηρο, πρωτίστως για καλλιτεχνικούς λόγους, και τον Τελαμώνιο Αίαντα, που ηττήθηκε στην «κρίση των όπλων» και η πανοπλία του Αχιλλέα πέρασε στα χέρια του Οδυσσέα. Ηταν όμως τίμια η κρίση αυτή; Το ερώτημα αν ο βασιλιάς της Ιθάκης υπήρξε φιλέταιρος απασχόλησε ήδη την αρχαία γραμματεία, απασχολεί και τον Νόλαν, αλλά αποκλειστικά ως προς τις σχέσεις του με τους συντοπίτες του πολεμιστές, κανένας από τους οποίους δεν ξαναείδε τη γενέτειρά του. Από αρχαίο Σχολιαστή του στ. 1056 των αριστοφανικών «Ιππέων» («καί κε γυνή φέροι άχθος, επεί κεν ανήρ αναθείη»), μαθαίνουμε για τον κρίσιμο ρόλο που έπαιξαν για την απονομή των πρωτείων, άθελά τους, δύο Τρωαδιτοπούλες. Μεταφράζω: «Η ιστορία είναι η εξής: Ανταγωνίζονταν για τα αριστεία ο Αίας και ο Οδυσσέας, όπως είπε ο ποιητής της 'Μικρής Ιλιάδας'. Ο Νέστορας λοιπόν συμβούλευσε τους Ελληνες να στείλουν μερικούς δικούς τους κάτω από τα τείχη των Τρώων, ώστε να κρυφακούσουν όσα θα λέγονταν για την ανδρεία των δύο ηρώων. Οι απεσταλμένοι άκουσαν δύο κοπέλες να μαλώνουν. Η μία έλεγε πως ο Αίας είναι πολύ ανώτερος του Οδυσσέα, υποστηρίζοντας ότι: 'Ο Αίας μακριά κουβάλησε από τη μάχη τον ήρωα / γιο του Πηλέα, μα ο θεϊκός Οδυσσέας άπραγος έμεινε'. Η άλλη όμως αντέλεγε, δασκαλεμένη από την Αθηνά: 'Μα τι ξεστόμισες; Πώς παραλογίζεσαι έτσι; [ψέμα] / / Ως και μια γυναίκα μπορεί βάρος μεγάλο να σηκώσει, / αν της το φορτώσει ο άντρας της. Μα όχι και να πολεμήσει'». Και δεν μπορεί να πολεμήσει, γιατί, όπως άκρως αριστοφανικά συμπληρώνει ο Αριστοφάνης, προσυπογράφοντας, παρά τη «Λυσιστράτη», τις αντιλήψεις της εποχής του για την κατωτερότητα της γυναίκας: «χέσαιτο γαρ, ει εμαχέσαιτο». Αν πολεμούσε, θα τα 'κανε πάνω της. Δυστυχώς, δεν μπορούμε να ξέρουμε πώς πραγματεύτηκε τον ανταγωνισμό των δύο ηρώων ο Αισχύλος, γιατί η τριλογία του «Οπλων κρίσις – Θρήσσαι – Σαλαμίνιαι» χάθηκε. Δύο άλλοι κορυφαίοι ωστόσο, ο Πίνδαρος και ο Σοφοκλής, θίγουν το θέμα της απάτης κατά την ψηφοφορία. Στον 8ο Νεμεόνικο, συνθεμένο για τον Δείνι τον Αιγινήτη, ο Θηβαίος ποιητής καταγγέλλει τον φθόνο, που έφαγε («δάψεν») τον Αίαντα: «Με ψήφους κρυφές οι Δαναοί, / τον Οδυσσέα ευνόησαν. / Κι ο Αίαντας, τα χρυσά τ' άρματα χάνοντας, / με τον θάνατο πόλεμο πιάνει». Στον «Αίαντα» του Σοφοκλή ο Τεύκρος, αδερφός του αυτοχειριασθέντος Αίαντα, κατηγορεί τον Μενέλαο ότι «πιάστηκε να κλέβει νοθεύοντας τις ψήφους», σκευωρώντας υπέρ του Οδυσσέα. Αδικη η δίκη λοιπόν, και ηθικά νικημένη η νίκη του βασιλιά της Ιθάκης. Στις «Μεταμορφώσεις» ο Οβίδιος εκθέτει παραστατικά τον αγώνα λόγου του Αίαντα και του Οδυσσέα (η δική του ομιλία είναι περίπου διπλάσια της αιάντειας), πριν καταλήξει να υπογραμμίσει πόσο μεγάλη είναι η δύναμη της ευφράδειας, άθλημα που ανέδειξε νικητή τον ρητορικά επιδέξιο Οδυσσέα. Το λέει και μόνος του άλλωστε ο Αίας: «Δεν τα 'χω εγώ τα λόγια εύκολα ούτε εκείνος / τα έργα. Μες στην πρώτη τη γραμμή του άγριου πολέμου η δύναμή μου, / τόσο μεγάλη όσο κι αυτουνού η δύναμη στη γλώσσα και στα λόγια» (μετάφραση Θεόδωρος Παπαγγελής, Gutenberg 2025): Η αδικία εις βάρος του Αίαντα, που το όνομά του συσχετίστηκε με το επιφώνημα της θλίψης «αιαί» (οι αρχαίοι πίστευαν ότι το διάβαζαν πάνω στα πέταλα του υάκινθου), συγκίνησε αρκετούς ποιητές. Μεταφράζω εδώ ένα από τα σχετικά επιγράμματα της «Παλατινής Ανθολογίας», που δυστυχώς σώθηκαν χωρίς το όνομα του δημιουργού τους: «Την ασπίδα του Αχιλλέα, που το αίμα τού Εκτορα ήπιε, / οι Ελληνες στον γιο τού Λαέρτη την έδωσαν, το άδικο αποφασίζοντας. / Ναυαγός ο Οδυσσέας. Κι η θάλασσα τού αποσπά την ασπίδα, / την ταξιδεύει, στου Αίαντα την αποθέτει το μνήμα. Οχι στην Ιθάκη. / Πολύ πιο δίκαια από την Αθηνά έκρινε ο Ποσειδώνας».