Οι νοοτροπίες σμιλεύονται, δεν κληρονομούνται

Φόρτωση Text-to-Speech... Οι αλησμόνητοι Χρήστος Γιανναράς και Στέλιος Ράμφος, αν και είχαν παρόμοιες φιλοσοφικές-θεολογικές αναζητήσεις, βιωμένη ευρωπαϊκή παιδεία και κοινή αγωνία για τη νεότερη Ελλάδα, είχαν καταλήξει σε διαμετρικά αντίθετες ερμηνείες για το «ελληνικό πρόβλημα» – την υστέρηση της χώρας, όπως την όριζε ο καθένας. Για τον Γιανναρά, το πρόβλημα είναι η αλλοτρίωση του ελληνισμού: η διαρκής προσπάθεια μίμησης της Δυτικής νεωτερικότητας εις βάρος της ελληνικής ιδιοπροσωπίας. Για τον Ράμφο, ακριβώς το αντίθετο: η νεοελληνική ιδιοπροσωπία ακυρώνει εμπράκτως τα νεωτερικά στοιχεία που υιοθέτησε το ελληνικό κράτος από συστάσεώς του. Ο Γιανναράς εκθειάζει την κοινότητα και το ελληνορθόδοξο ήθος που τη διατηρεί ζωντανή. Ο Ράμφος μέμφεται τη νοοτροπία της κοινότητας διότι αφυδατώνει την ατομικότητα. Για τον Γιανναρά, η ελληνική έμφαση στη μετοχή στον «κοινό λόγο» δίνει νόημα ζωής, σε αντίθεση με τον ατομισμό της νεωτερικότητας που φυλακίζει το άτομο στην εργαλειακή αποτελεσματικότητα. Για τον Ράμφο, στο μέτρο που η Ορθόδοξη Παράδοση συγκροτεί τον νεοελληνικό ψυχισμό, επιφέρει ισχνή εξατομίκευση – το άτομο δεν αναλαμβάνει ευθύνες, ούτε σχεδιάζει το μέλλον. Ο Γιανναράς χαίρεται που, στην ελληνική προσέγγιση, το άτομο δεν εκλαμβάνεται ως cogito (διάνοια) αλλά ως «πρόσωπο», και ο Ορθός Λόγος δεν μετατράπηκε σε καρτεσιανό ρασιοναλισμό και θετικιστική λογοκρατία. Ο Ράμφος μάλλον λυπάται γι' αυτό, θεωρώντας τον νεοελληνικό ανθρωπότυπο επιρρεπή στον συναισθηματισμό. Εν ολίγοις, οι δύο διακεκριμένοι στοχαστές, δεν θα μπορού-σε να είναι πιο διαφορετικοί. Συγχρόνως, όμως, δεν θα μπορούσε να είναι πιο όμοιοι. Τις τους συνέχει; Μια κοινή ερμηνευτική προσέγγιση: υιοθετούν αμιγώς πολιτισμικές εξηγήσεις για σύνθετα κοινωνικά φαινόμενα. Το περιεχόμενο της εξήγησης διαφέρει, αλλά ο τρόπος είναι ο ίδιος. Στις αμιγώς πολιτισμικές εξηγήσεις, η ανάπτυξη μιας χώρας ανάγεται σε θρησκευτικές και/ή πολιτισμικές αξίες. Γιατί αναπτύχθηκε η Δυτική Ευρώπη; Διότι στη Δύση επικράτησαν οι προτεσταντικής εμπνεύσεως αξίες του ατομισμού, της εργασιακής πειθαρχίας και της εσωτερίκευσης του νόμου. Γιατί υστερεί η Ελλάδα; Διότι η κληρονομημένη Ορθόδοξη Παράδοση έχει εμποδίσει την ανάδυση της ατομικότητας και ό,τι τη συνοδεύει (ευθύνη, υπακοή σε κανόνες, αυτόβουλη δράση). Οι αμιγώς πολιτισμικές εξηγήσεις πάσχουν. Γιατί; Σκεφτείτε: τι εξηγεί την τόσο διαφορετική οικονομική τροχιά της Νότιας από εκείνη της Βόρειας Κορέας ή, παλαιότερα, της Δυτικής από αυτήν της Ανατολικής Γερμανίας, αφ' ης στιγμής τα ζεύγη των χωρών αυτών είναι πολιτισμικά όμοια; Η πολιτική, προφανώς, όχι η κουλτούρα. Αν υποθέσουμε ότι ο οικονομικός θρίαμβος της Δυτικής νεωτερικότητας οφείλεται σε κάποιες Δυτικές αξίες (π.χ. ατομισμός), πώς εξηγείται ο οικονομικός και τεχνολογικός θρίαμβος της Ιαπωνίας και της Νότιας Κορέας, χώρες με κομφουκιανή παράδοση και κοινοτιστική νοοτροπία; Αφ' εαυτής, η επίκληση αξιών, δεν είναι διαφωτιστική. Ο Ελληνας της Μελβούρνης και του Τορόντο είναι, εθνοπολιτισμικά, Ελληνας όπως ο Ελλαδίτης, αλλά λειτουργεί σε θεσμικά διαφορετικό περιβάλλον, οπότε αναγκάζεται να συμπερι- φέρεται διαφορετικά. Το πρόβλημα με τις αμιγώς πολιτισμικές εξηγήσεις είναι ότι ανάγουν αιτιοκρατικά την ανάπτυξη μιας χώρας σε απώτατες αξίες, παρακάμπτοντας θεσμούς, πρακτικές και κυβερνητικές πολιτικές. Μα δεν έχει σημασία η κουλτούρα; Φυσικά και έχει. Οι ανθρώπινες συμπεριφορές διαπλάθονται από θεσμούς, οι οποίοι, με τη σειρά τους, ενσωματώνουν θρησκευτικές και πολιτισμικές αντιλήψεις. Ωστόσο, οι συνδέσεις μεταξύ των τριών κρίκων (πολιτισμικές αντιλήψεις, θεσμοί, συμπεριφορές) δεν είναι μονοσήμαντες. Οι πολιτισμικές αντιλήψεις δεν είναι αδρανές υλικό, όπως μια αντίκα που κληρονομείται από γενιά σε γενιά, αλλά πόροι που κινητοποιούνται ποικιλοτρόπως από τις πολιτικές και οικονομικές ελίτ, σε ιστορικές συγκυρίες. Η κομφουκιανή παράδοση λ.χ. δίνει, μεταξύ άλλων, έμφαση στην αφοσίωση στην οικογένεια, στο καθήκον και στον πατερναλισμό (σεβασμός στην ιεραρχία· ο ιεραρχικά ανώτερος έχει ευθύνη για τη φροντίδα του κατώτερου). Μεταπολεμικά, αυτές οι αντιλήψεις επανερμηνεύθηκαν από τις ελίτ της Ιαπωνίας και της Νότιας Κορέας για αναπτυξιακούς σκοπούς. Η ανάπτυξη έγινε εθνικό καθήκον, ο πατερναλισμός μεθερμηνεύθηκε σε εργασιακή μονιμότητα, η αφοσίωση στην οικογένεια σε διαγενεακή ευθύνη και πατερναλιστική διοικητική φροντίδα. Αυτές οι μετατροπές δεν είναι προκαθορισμένες – συνιστούν πράξεις δημιουργίας, οι οποίες οργανώνονται από τις ελίτ σε ιστορικό χρόνο. Με άλλα λόγια, μια αξία που δίνει νόημα στα μέλη μιας κοινωνίας (π.χ. πατερναλισμός) παρέχει πρώτη ύλη για τη δημιουργία νομιμοποιητικών θεσμών, ενώ οι κρατικές πολιτικές δίνουν μορφή στους θεσμούς, τους ρυθμίζουν και τους εντάσσουν σε ευρύτερες πρωτοβουλίες (π.χ. αγροτική μεταρρύθμιση, έμφαση σε εξαγωγές, στη μεταπολεμική Ιαπωνία). Δεν υπάρχει βέβαιη αιτιότητα αλλά αβέβαιη δημιουργία. Η σημασία της οικογένειας, των σχέσεων οικειότητας και της διαπροσωπικής ευγνωμοσύνης στη νεότερη Ελλάδα δεν είναι απαραίτητο να οδηγεί στην οικογενειοκρατία, την αναξιοκρατία και τη διαφθορά, κάθε άλλο. Ο Ελληνας της Μελβούρνης και του Τορόντο είναι, εθνοπολιτισμικά, Ελληνας όπως ο Ελλαδίτης, αλλά λειτουργεί σε θεσμικά διαφορετικό περιβάλλον, οπότε αναγκάζεται να συμπεριφέρεται διαφορετικά. Οταν η θεσμική λειτουργία διασφαλίζεται, εμπεδώνονται οι καλλιεργούμενες από τον θεσμό συμπεριφορές. Τον τελευταίο χρόνο, στην Ελλάδα, λ.χ., έχει μειωθεί η κατανάλωση αλκοόλ από τους οδηγούς. Γιατί; Διότι υπάρχει πολύ καλύτερη και συστηματικότερη αστυνόμευση. Αντιστοίχως, νέα φορολογική νοοτροπία εμπεδώνει, βαθμηδόν, η λειτουργία της ΑΑΔΕ. Με άλλα λόγια, αν θέλεις να κατανοήσεις το «ελληνικό πρόβλημα», δεν χρειάζεται να ανατρέξεις στο Βυζάντιο και στη «Φιλοκαλία». Θα βρεις την εξήγηση πολύ πιο κοντά: σε θεσμούς και κρατικές πολιτικές. Οι νοοτροπίες σμιλεύονται, δεν κληρονομούνται. *Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.