నేపాల్ వరదలకు బాధ్యత ఎవరిది?

ఆగస్టు 26న నేపాల్‌ను కుదిపేసిన భారీ ఆకస్మిక వరదలు వేలాది కుటుంబాలను విషాదంలోకి నెట్టాయి. హిమనదిలోని భారీ భాగం, రాళ్లు కూలిపోవడంతో ఒక్కసారిగా విపరీతమైన నీరు, మంచు, మట్టి దిగువ ప్రాంతాలపై విరుచుకుపడినట్లు ఇప్పటివరకు వచ్చిన అంచనాలు చెబుతున్నాయి. సెప్టెంబర్ 5 నాటికి మృతుల సంఖ్య 1,300 దాటగా, వేలాది మంది ఆచూకీ ఇంకా తెలియాల్సి ఉంది. ఈ విపత్తు తర్వాత మరో చర్చ మొదలైంది. నేపాల్ విదేశాంగ మంత్రి షిశిర్ ఖనాల్ వాతావరణ న్యాయం గురించి మాట్లాడుతూ భారత్, చైనా, అమెరికా వంటి పెద్ద ఉద్గార దేశాల బాధ్యతను ప్రస్తావించారు. నేపాల్ ప్రపంచ కాలుష్యంలో చాలా తక్కువ భాగం కలిగి ఉన్నప్పటికీ, వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాన్ని తీవ్రంగా ఎదుర్కొంటోందన్నది ఆయన వాదన. ఆయన వ్యాఖ్యలు బయటకు వచ్చిన తర్వాత 'నేపాల్ వరదలకు భారత్, చైనా, అమెరికా పరిహారం చెల్లించాలని డిమాండ్ చేసింది' అనే వార్తలు విస్తృతంగా ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. అయితే ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయం ఉంది. నేపాల్ వరదలకు భారత్ నేరుగా కారణమైందని ఎక్కడా నిర్ధారణ కాలేదు. భారత్ ఏదైనా డ్యామ్ నుంచి నీటిని విడుదల చేయడం వల్లనో, భారత్ చేపట్టిన ప్రాజెక్టు వల్లనో ఈ విపత్తు సంభవించినట్లు ఆధారాలు లేవు. పైగా భారత్ ప్రస్తుతం నేపాల్‌లో సహాయక చర్యల్లో భాగస్వామిగా ఉంది. భారత బృందాలు సహాయక సామగ్రితో పాటు వైద్య, ఫోరెన్సిక్, సొరంగాల్లో చిక్కుకున్న వారిని రక్షించే నిపుణులను కూడా పంపాయి. మరో కీలక పరిణామం కూడా జరిగింది. తన వ్యాఖ్యలపై వివాదం పెరిగిన తర్వాత షిశిర్ ఖనాల్ భారత్, చైనా లేదా అమెరికాను నేరుగా పరిహారం చెల్లించాలని నేపాల్ ప్రభుత్వం అధికారికంగా కోరలేదని స్పష్టం చేశారు. తాను ప్రస్తావించింది ప్రపంచవ్యాప్తంగా వాతావరణ మార్పులకు సంబంధించిన బాధ్యత, వాతావరణ న్యాయం గురించేనని వివరించారు. అయితే ఆ వివరణతో అసలు ప్రశ్న మాత్రం ముగిసిపోదు. వాతావరణ మార్పులకు ప్రపంచ దేశాలన్నీ ఏదో ఒక స్థాయిలో కారణమైతే, దాని వల్ల సంభవించే నష్టానికి బాధ్యత ఎవరిది? ఇదే నేపాల్ ఘటన మన ముందుంచుతున్న పెద్ద ప్రశ్న. పారిశ్రామిక విప్లవం తర్వాత ప్రపంచం వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. కర్మాగారాలు వచ్చాయి. విద్యుత్ ఉత్పత్తి పెరిగింది. కార్లు, విమానాలు, భారీ పరిశ్రమలు పెరిగాయి. బొగ్గు, చమురు, సహజవాయువు వినియోగం విపరీతంగా పెరిగింది. అదే సమయంలో వాతావరణంలో గ్రీన్‌హౌస్ వాయువుల పరిమాణం కూడా పెరిగింది. వాటి ప్రభావం మాత్రం వాటిని విడుదల చేసిన దేశాల సరిహద్దుల్లో ఆగిపోదు. అక్కడే నేపాల్ వంటి దేశాల వాదనకు బలం వస్తోంది. ప్రపంచ కాలుష్యంలో తమ వాటా చాలా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, హిమాలయ ప్రాంతాల్లో పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు, హిమనదుల్లో మార్పులు, ఆకస్మిక వరదలు, కొండచరియలు వంటి ప్రమాదాలను తాము ఎక్కువగా ఎదుర్కొంటున్నామని అవి చెబుతున్నాయి. అయితే దేశాలన్నింటినీ ఒకే స్థాయిలో బాధ్యులుగా చూడటం కూడా న్యాయం కాదు. అమెరికా వంటి అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు పారిశ్రామికీకరణ ప్రారంభమైనప్పటి నుంచి భారీగా ఉద్గారాలు విడుదల చేశాయి. చైనా ప్రస్తుతం ప్రపంచంలో అతిపెద్ద వార్షిక ఉద్గార దేశం. భారత్ కూడా నేడు మొత్తం ఉద్గారాల పరంగా పెద్ద దేశాల్లో ఒకటి. కానీ చారిత్రక ఉద్గారాలు, ఒక్కో వ్యక్తి సగటు ఉద్గారాలు, అభివృద్ధి స్థాయి వంటి అంశాలను తీసుకుంటే ఈ మూడు దేశాల పరిస్థితులు ఒకేలా ఉండవు. భారత్ కూడా ఇదే విషయాన్ని అంతర్జాతీయ వాతావరణ చర్చల్లో చాలాకాలంగా ప్రస్తావిస్తోంది. అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు దశాబ్దాలపాటు భారీగా శిలాజ ఇంధనాలను వినియోగించి సంపద సృష్టించుకున్న తర్వాత, ఇప్పుడు అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు అదే ప్రమాణాన్ని వర్తింపజేయడం సమంజసం కాదని భారత్ వాదిస్తోంది. నేపాల్ వ్యాఖ్యలపై స్పందించిన భారత విదేశాంగ శాఖ కూడా వాతావరణ మార్పు ఉమ్మడి సవాలేనని చెబుతూనే, చారిత్రకంగా ఎక్కువ ఉద్గారాలకు కారణమైన అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు ఎక్కువ బాధ్యత తీసుకోవాలన్న భారత వైఖరిని మరోసారి స్పష్టం చేసింది. అప్పుడు బాధ్యతను ఎలా నిర్ణయించాలి? ప్రస్తుతం ఏ దేశం ఎంత కాలుష్యం చేస్తోందన్నదానిపైనా? గత వందేళ్లలో ఎంత విడుదల చేసిందన్నదానిపైనా? దేశ జనాభాను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలా? ఒక్కో వ్యక్తి ఉద్గారాలను చూడాలా? ఆ దేశ ఆర్థిక సామర్థ్యాన్ని కూడా లెక్కలోకి తీసుకోవాలా? ఇక్కడే వాతావరణ న్యాయం చాలా క్లిష్టమైన అంశంగా మారుతుంది. ఈరోజు నేపాల్ వరదలను ఉదాహరణగా తీసుకుందాం. రేపు సముద్ర మట్టం పెరిగి ఒక చిన్న ద్వీప దేశంలోని గ్రామాలు మునిగిపోతే ఆ దేశమే మొత్తం నష్టాన్ని భరించాలా? మరో దేశంలో తీవ్రమైన కరువు ఏర్పడితే? ఇంకో దేశంలో తుపాన్ల తీవ్రత పెరిగితే? హిమాలయాల్లో జరిగే మార్పులతో భారత్‌లోనే భారీ విపత్తు సంభవిస్తే భారత్ కూడా ప్రపంచ వాతావరణ నిధుల నుంచి పరిహారం కోరగలదా? ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం కనుగొనే ప్రయత్నంలోనే ఐక్యరాజ్యసమితి వాతావరణ వ్యవస్థలో Loss and Damage Fund వంటి విధానాలు వచ్చాయి. వాతావరణ మార్పులకు తక్కువగా కారణమైనప్పటికీ తీవ్ర నష్టాన్ని ఎదుర్కొనే అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు ఆర్థిక సహాయం అందించాలన్నదే దీని వెనుక ఉన్న ఆలోచన. ఇక్కడ మరో విషయం కూడా గుర్తించాలి. ప్రతి వరద, ప్రతి తుపాను, ప్రతి కొండచరియను వెంటనే 'వాతావరణ మార్పు వల్లే జరిగింది' అని తేల్చేయడం శాస్త్రీయంగా సరైంది కాదు. ఒక నిర్దిష్ట విపత్తులో భూతాపం పాత్ర ఎంత ఉందో తెలుసుకోవడానికి ప్రత్యేక అధ్యయనాలు అవసరం. నేపాల్ తాజా విపత్తులో హిమనది, రాళ్ల కూలిపోవడం ప్రధాన కారణంగా కనిపిస్తున్నప్పటికీ, వాతావరణ మార్పు దాని సంభావ్యత లేదా తీవ్రతను ఎంతవరకు ప్రభావితం చేసిందన్నది మరింత పరిశీలించాల్సిన అంశం. అందుకే ఈ చర్చను 'నేపాల్‌కు భారత్ డబ్బు ఇవ్వాలా, వద్దా?' అనే ప్రశ్నకు పరిమితం చేయడం అసలు సమస్యను చిన్నదిగా చేయడమే. నేపాల్ విషాదం మనకు చూపిస్తున్నది మరోటి. ప్రకృతికి రాజకీయ సరిహద్దులు తెలియవు. హిమాలయాల్లో జరిగే మార్పులు నేపాల్‌కే పరిమితం కావు. అక్కడ పుట్టే నదులు అనేక దేశాల మీదుగా ప్రవహిస్తాయి. వాతావరణంలోకి వెళ్లే కార్బన్ కూడా పాస్‌పోర్టు చూసుకుని ప్రయాణించదు. అందువల్ల వాతావరణ మార్పును ఎదుర్కోవడంలో ప్రపంచ దేశాలకు ఉమ్మడి బాధ్యత ఉండాలి. కానీ ఆ బాధ్యత అందరికీ సమానంగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. ఎవరు ఎంత కాలుష్యం చేశారు, ఎంతకాలంగా చేస్తున్నారు, వారి ఆర్థిక సామర్థ్యం ఎంత, నష్టపోతున్న దేశం పరిస్థితి ఏమిటి వంటి అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకొని బాధ్యతను పంచుకోవడమే న్యాయమైన మార్గం. నేపాల్‌కు ప్రస్తుతం అత్యవసరంగా కావాల్సింది సహాయం. భారత్ సహా అనేక దేశాలు ఆ సహాయక చర్యల్లో పాల్గొంటున్నాయి. కానీ ఈ విపత్తు తగ్గిన తర్వాత కూడా నేపాల్ లేవనెత్తిన వాతావరణ న్యాయం ప్రశ్న మాత్రం ప్రపంచం ముందు ఉంటుంది. కాలుష్యం ఒకచోట జరిగి, దాని మూల్యం మరోచోట ప్రాణాలు, ఆస్తులతో చెల్లించాల్సి వస్తే బాధ్యతను ఎలా పంచుకోవాలి? దానికి ఒక దేశాన్ని నిందించడం సమాధానం కాదు. అలాగే నష్టపోయిన దేశాన్ని ఒంటరిగా వదిలేయడమూ సమాధానం కాదు. వాతావరణ మార్పు ప్రపంచ సమస్య అయితే, దాన్ని ఎదుర్కొనే బాధ్యత కూడా ప్రపంచానిదే. అయితే ఆ బాధ్యతలో ఎవరి వాటా ఎంత అన్నదే ఇప్పుడు తేలాల్సిన అసలు ప్రశ్న. – వంశీ కృష్ణ ఇరువారం